Jump to content

Aderemi Kuku

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Aderemi Kuku
Rayuwa
Haihuwa Ijebu Ode, 20 ga Maris, 1941
ƙasa Najeriya
Harshen uwa Yarbanci
Mutuwa 2022
Karatu
Makaranta Jami'ar Ibadan
Thesis director Hyman Bass (en) Fassara
Dalibin daktanci Michael A. Alawode (mul) Fassara
Tho Quoc Nguyen (mul) Fassara
Harsuna Turanci
Yarbanci
Pidgin na Najeriya
Sana'a
Sana'a masanin lissafi
Kyaututtuka
Mamba Makarantar Kimiyya ta Najeriya
American Mathematical Society (mul) Fassara
aderemikuku.com

Aderemi Oluyomi Kuku NNOM OON (An haife shi a ranar ashirin 20 ga watan Maris na shekara ta alif 1941 -Ya mutu ranar sha uku 13 ga watan Fabrairun shekarar 2022) masanin Ilimin lissafi ne kuma masanin Ilimin kimiyya na ƙasar Najeriya, wanda ya bada gudummawarsa ga fannonin ƙa'idar K-theory da lissafi mara commutative. An haife shi a yankin Ijebu-Ode, Jihar Ogun, Najeriya, Kuku ya fara tafiyarsa ta ilimi a Kwalejin Jami'ar Makerere da Jami'ar Ibadan, inda ya sami Takardar shaidar B.Sc. a fannin Lissafi, sannan ya biyo bayan M.Sc. da Ph.D. a ƙarƙashin Joshua Leslie da Hyman Bass . Binciken digirinsa ya mayar da hankali kan ƙungiyar Whitehead na p-adic integral group-rings na ƙayyadaddun p-groups. Kuku ya riƙe muƙamai a matsayin malami da farfesa a jami'o'in Ƙasar Najeriya daban-daban, gami da Jami'ar Ife da Jami'an Ibadan, inda ya yi aiki a matsayin Shugaban Sashen Lissafi da Dean na Makarantar Postgraduate. Binciken da ya yi ya haɗa da haɓaka hanyoyin ƙididdigar ƙa'idar K mafi girma na zobba marasa commutative da kuma bayyana ƙa'idar Algebraic K mafi girma a cikin harshen Mackey functors. Ayyukansa a kan ƙa'idar K-theory na algebraic mafi girma da kuma abubuwan da ya yi amfani da su sun shafi filin.

A cikin shekarar 1980 da kuma shekarar 1990, Kuku ya yi aiki a matsayin Shugaban Ƙungiyar Lissafi ta Afirka, inda ya yi aiki don kafa kwamitoci da cibiyoyin sadarwa don inganta Fannin ilimin lissafi a duk faɗin nahiyar. Ya kuma shirya taron na huɗu na Pan-African Congress of Mathematicians a ƙasar Maroko a shekarar alif 1995, inda ya gabatar da lacca. Ayyukan ilimi na Kuku sun wuce Ƙasar Najeriya. Ya riƙe muƙamin farfesa da muƙamai na bincike a jami'o'i da cibiyoyin bincike daban-daban. Kwarewarsa ta ƙasa da ƙasa ta ba da gudummawa ga jawabin Ilimin lissafi na duniya.[1]

Rayuwa ta farko da ilimi

[gyara sashe | gyara masomin]

An haifi Aderemi Oluyomi Kuku a ranar 20 ga watan Maris na shekarar 1941, a yankin Ijebu-Ode, Jihar Ogun, ƙasar Najeriya. [2] Mahaifinsa Shine Busari Adeoye Kuku mai ɗaukar hoto ne, kuma mahaifiyarsa Ita ce Abusatu Oriaran Baruwa ɗan kasuwa Ne. Aderemi ita ce ta uku cikin ƴan uwa huɗu, dukansu sun bi sana'o'i. Kuku ya fara karatunsa a Makarantar Tunawa da Bishop Oluwole a ƙaramar hukumar Agege, Jihar Legas, kuma ya ci gaba a makarantar firamare ta St James Anglican a Oke-Odan, Jihar Ogun. Ya zo na farko a takardar shaidar barin makaranta ta farko wanda ya kai ga shigar da shi makarantar sakandare ta Eko Boys a Jihar Legas, ƙasar Najeriya, inda ya yi aiki a matsayin Shugaban Yara a shekararsa ta ƙarshe 1959.[3][4]

Bayan kammala karatunsa na sakandare, Kuku ya koma makarantar Abeokuta Grammar School don neman takardar shaidarsa ta makarantar sakandare, yana mai da hankali kan lissafi, ci gaba da lissafi, da kuma kimiyyar lissafi.[4] Ayyukansa sun ba shi tallafin karatu daga Shirin Nazarin Afirka na Jami'o'in Amurka, wanda Hukumar Kula da Ci gaban Duniya ta ƙasar Amurka ke gudanarwa. Koyaya, ya zaɓi halartar Kwalejin Jami'ar Makerere a Kampala, Uganda, don karatun digiri.

Aderemi Kuku ya bi aikin ilimi bayan ya sami M.Sc. daga Jami'ar Ibadan . [5] An naɗa shi a matsayin Malami na II a Jami'ar Ife, inda ya fara aikin koyarwa. Keɓewarsa ga ilimi da bincike ya haifar da ci gaba a cikin jami'a a shekarar 1967. [3] A shekara ta 1968, Kuku ya sauya zuwa Jami'ar Ibadan a matsayin Malami na II a cikin Lissafi, ya gaji Joshua Leslie.[4] A wannan lokacin, ya auri Felicia Osifunke Kalesanwo . [3]

Jami'ar Ibadan, wacce aka kafa a shekarar 1948 a matsayin Kwalejin Jami'ar London kuma ta zama jami'a mai zaman kanta a shekarar 1962, ta ba Kuku damar zurfafa abubuwan da yake so na lissafi. A ƙarƙashin kulawar Joshua Leslie kuma tare da jarrabawar waje ta Hyman Bass, Kuku ya gabatar da M.Sc.[4] rubutun da ake kira A survey of Algebraic K-theory, kuma ya ɗauki M.Sc. a cikin Shekarar 1968.

Ayyukan ilimi

[gyara sashe | gyara masomin]

Aderemi Kuku ya bi aikin ilimi bayan ya sami M.Sc. daga Jami'ar Ibadan . [5] An naɗa shi a matsayin Malami na II a Jami'ar Ife, inda ya fara aikin koyarwa. Keɓewarsa ga ilimi da bincike ya haifar da ci gaba a cikin jami'a a shekarar 1967. [3] A shekara ta 1968, Kuku ya sauya zuwa Jami'ar Ibadan a matsayin Malami na II a cikin Lissafi, ya gaji Joshua Leslie.[4] A wannan lokacin, ya auri Felicia Osifunke Kalesanwo . [3]

Matsayin Kuku a Jami'ar Ibadan ya kasance alama ce ta mai da hankali kan abubuwan da yake so na bincike. Ya karɓi gayyata daga Hyman Bass don gudanar da bincike a Jami'ar Columbia da ke Birnin New York . [5] Wannan damar ta ba shi damar yin aiki a shekarun shekara ta 1970-71 a Jami'ar Columbia, inda ya yi aiki tare da Bass kuma ya gabatar da rubutunsa A kan ƙungiyar Whitehead na p-adic integral group-rings of finite p-groups, inda ya sami Ph.D. a shekarar 1971. Bayan ya dawo Najeriya, an ƙara Kuku zuwa Babban Malami a cikin Lissafi a shekarar 1976, zuwa Mai karatu a cikin Lissafin a Shekarar 1980, da kuma Farfesa na Lissafi a Jami'ar Ibadan a shekarar 1982. [3]

Throughout the 1980s and 1990s, Kuku served as President of the African Mathematical Union, where he worked to establish commissions and networks to promote mathematics across the continent. He also organised the fourth Pan-African Congress of Mathematicians in Morocco in 1995, where he delivered a plenary lecture. Kuku's academic work extended beyond Nigeria. He held visiting professorships and research positions at various universities and research institutes. His international experience contributed to global mathematical discourse.[1]

Gudummawar bincike

[gyara sashe | gyara masomin]

Ayyukan Kuku a cikin lissafi, musamman ƙa'idar K-ƙa'idar algebraic da lissafin lissafi, sun haɗa fannoni daban-daban na lissafi, suna taimakawa wajen fahimtar tsarin algebraic le aikace-aikacen su. Binciken da ya yi ya haɗu da algebra, ka'idar lambobi, da lissafi, ta amfani da Ka'idar K da hanyoyin homology na cyclic. Ya tsara K-ƙa'idar algebraic mafi girma ta amfani da ka'idar wakilci, musamman ma Mackey functors. Wannan ya haifar da ci gaban K-ka'idar algebraic mafi girma da kuma dangi a cikin daidaitattun nau'ikan Waldhausen.[5]

Kuku ya haɓaka hanyoyin ƙididdigar ƙa'idar K mafi girma na zobba marasa commutative, gami da umarni marasa commutational da zobba na rukuni, polynomials masu karkatarwa, da zobba masu jerin Laurent akan umarni. Ana amfani da waɗannan hanyoyin a cikin lissafin mafi girma na K-ƙa'idar kusan ƙungiyoyin cyclic marasa iyaka a cikin mahallin Farrell-Jones.[5] A cikin lissafin lissafi wanda ba na commutative ba, binciken Kuku ya haɗa da homology na gaba ɗaya / lokaci-lokaci da K-ƙa'idar C*-algebras" Algebras na Banach, C *-algebra, rukuni C *- algebra, Hopf algebras, da ƙungiyoyi masu yawa. Ya yi nazarin alaƙar da ke tsakanin K-ƙa'idar da kuma tsarin cyclic na waɗannan tsarin.[5]

Tare da haɗin gwiwar M. Mahdavi-Hezavehi, Kuku ya yi nazarin tsarin algebraic na ƙananan rukuni a cikin rukuni na raka'a na zobe na gida wanda ba na commutative ba.[5] Ayyukansa tare da N.Q. Tho da D.N. Diep a kan ƙaramin rukuni na Lie C *-algebras da ƙaramin rukuna masu yawa sun haifar da gini da nazarin haruffa Chern marasa canji daga K-ka'idar zuwa cikakkiyar / lokaci-lokaci.[5] Binciken Kuku ya haɗa da ƙididdigar Baum-Connes a cikin lissafin da ba na commutative ba. Ya tsara wannan ƙididdigar don aikin ƙungiyoyi masu yawa kuma ya tabbatar da shi a takamaiman lokuta, kamar su SU2 mai yawa.[5] Baya ga aikin ƙa'idoji, Kuku ya ba da gudummawa ga fannoni na lissafi na ƙa'idar K- algebraic, yana mai da hankali kan lissafin K-ƙungiyoyin, homology na lokaci-lokaci, da haruffa na Chern na tsarin da ba na commutative ba.[5]

Binciken nasa yana da tasiri ga wasu fannoni kamar su kimiyyar lissafi, tsarin ƙarfi, tattalin arziki, da ƙa'idar sarrafawa, inganta haɗin gwiwa a fannoni daban-daban na bincike.[5] Kuku ya rubuta bincike, littattafai, da litattafai a duk lokacin da yake aiki. Ya jagoranci M.Sc.Inda Aka Ɗauko Hoto da ke shafi na 9,da Ph.D. ƴan takara, da kuma jagorantar masu bincike da masu lissafi a duniya.[5] Littafinsa Abstract Algebra, ana amfani dashi azaman littafi don dalibai masu digiri da masu farawa. Littattafansa masu ci gaba, irin su "Ka'idar wakilci da ƙa'idar K- Algebraic, " suna aiki ne a matsayin albarkatu ga masu bincike da ɗaliban digiri. [5]

Kyaututtuka da girmamawa

[gyara sashe | gyara masomin]

Kuku ya sami Lambobin yabo daban-daban saboda ayyukansa da Kuma gudummawarsa. Ya kasance mai karɓar lambar yabo ta musamman ta jihar Ogun a shekarar 1987, Jami'in Order of the Niger a shekarar 2008, da kuma lambar yabo ta National Order of Merit a shekarar 2009. [6] Kuku ya kasance ɗan'uwa ne na cibiyoyin ilimi daban-daban ciki har da Kwalejin Kimiyya ta Afirka, kuma memba ne na Kwalejin Fasaha ta Turai da Kimiyya ta Dan Adam a Shekarar 1986, [3] Kwalejin Nazarin Kimiyya ta Najeriya da Kwalejin Kimiyya ta Duniya a shekarar 1989, Kwalejin Ilimin Kimiyya ta Mongoliya a Shekarar 2005, da kuma Ƙungiyar Lissafi ta Amirka a Shekarar 2012.[4]

A shekara ta 2011 a lokacin ranar haihuwarsa ta 70, an girmama Kuku tare da Taron Ƙasa da Ƙasa kan Algebraic K-theory a Jami'ar Nanjing a ƙasar Sin.[5] A matsayinsa na Shugaban Ƙungiyar Lissafi ta Afirka, Kuku ya taka rawar gani wajen kafa cibiyoyin sadarwa don inganta lissafi a duk faɗin nahiyar. [3] [4]

Mutuwa da gado

[gyara sashe | gyara masomin]

Kuku ya mutu a ranar 13 ga watan Fabrairun shekarar 2022.[2] Ayyukansa a cikin ka'idar K-ka'idar algebraic da lissafi ba tare da commutative ba ya rinjayi kimiyyar lissafi. Binciken da ya yi ya haifar da kayan aiki da hanyoyin da za a yi amfani da su don bincike na gaba. Kuku ya mayar da hankali kan ilimi kuma ya jagoranci masu lissafi, musamman a Afirka. Ya taimaka wajen kafa cibiyoyin sadarwar da ke tallafawa dalibai da masu bincike a duk faɗin nahiyar. Kuku ya jagoranci dalibai da yawa a fannin ilimi. Daliban Ph.D. da masu bincike na postdoctoral da ya jagoranci sun ba da gudummawa ga lissafi.[5]

An amince da aikin Kuku a taron da kuma batutuwan mujallu na musamman. Kuku ya ba da shawarar yin amfani da lissafi don warware matsalolin duniya na ainihi. Kuku ya rubuta littattafai da labarai da yawa, waɗanda galibi ana ambaton su kuma ana amfani da su azaman nassoshi a cikin binciken lissafi. Kokarin Kuku na ci gaba da lissafi a Afirka ya shafi yanayin ilimi na nahiyar. Ayyukansa sun ɗaga bayanin martaba na lissafin Afirka kuma sun karfafa haɗin gwiwar kasa da kasa da kuma karɓa. Kyautar Kuku ta haɗa da aikinsa na ilimi, rawar da ya taka a matsayin mai ba da shawara da malami, da kuma tasirinsa akan ci gaban kimiyyar lissafi a Afirka da bayan haka.[5]

  1. 1 2 The World Academy of Sciences (TWAS). "Kuku, Aderemi Oluyomi". TWAS. Archived from the original on 1 March 2024. Retrieved 20 May 2024.
  2. 1 2 Faluyi, Olubunmi O. (2022). "Obituary of Prof. Kuku" (PDF). bulletin.ui.edu.ng. University of Ibadan. Archived from the original (PDF) on 3 June 2024. Retrieved 12 June 2024.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Aderemi Kuku", MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Houston 2018.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Nigerian Society of Physical Sciences 2020.
  6. Ayinde, Segun (16 February 2022). "Abiodun Mourns Professor Of Mathematics Kuku". The Will News. Archived from the original on 21 May 2024. Retrieved 21 May 2024.

Bayanan littattafai

[gyara sashe | gyara masomin]