Author
 Author | |
|---|---|
| sana'a | |
| Bayanai | |
| Ƙaramin ɓangare na | maƙirƙiri |
Field of this occupation (en)  | rubutu, writing (en) , ƙirƙira da artistic creation (en) |
| Has characteristic (en) | authorship (en) |
| ISCO-08 occupation class (en) | 2641 |
| Entry in abbreviations table (en) | авт. |
| ISCO-88 occupation class (en) | 2451 |
A cikin jawabin shari'a, marubucin shine mahaliccin aikin asali wanda aka buga, ko wannan aikin ya wanzu a rubuce, hoto, gani, ko rubuce-rubuce.[1] Ayyukan ƙirƙirar irin wannan aikin ana kiransa marubuci, wanda ke nufin mai zane-zane, mai zane, ko mawaki ana ɗaukar shi marubucin siffofin su, zane-zane. Kodayake ana amfani da ita, kalmar "marubuci" sau da yawa ana danganta ta musamman da marubucin littafin, labarin, wasa, ko wasu rubuce-rubuce.[2] A lokuta da suka shafi aiki don haya, ana ɗaukar ma'aikaci ko ƙungiyar kwamishina a matsayin marubucin aikin, koda kuwa wani ne ya kirkireshi.Yawanci, mai mallakar haƙƙin mallaka na farko shine mahaliccin aikin haƙƙin mallatte, watau, marubucin. Idan mutum fiye da ɗaya ya kirkiro aikin, to marubucin hadin gwiwa ya faru. Dokar haƙƙin mallaka ta bambanta a duniya. Ofishin haƙƙin mallaka na Amurka, alal misali, ya bayyana haƙƙin mallaki a matsayin "wani nau'i na kariya da dokokin Amurka suka bayar (sunan 17, Dokar Amurka) ga marubutan 'ayyukan asali na marubuta.'"[1][2]Wasu ayyukan ana ɗaukar su ba su da marubuci, ko kuma ba a san su ba ko a asirce. Rikici na haƙƙin mallaka na biri a cikin shekarun 2010 sanannen jayayya ne na marubuci wanda ya haɗa da hotunan da Celebes crested macaques suka ɗauka ta amfani da kayan aikin mallakar mai ɗaukar hoto na yanayi. Mai daukar hoto ya tabbatar da marubucin hotunan, wanda Ofishin haƙƙin mallaka na Amurka ya musanta, yana mai cewa: "Don cancanta a matsayin aikin 'marubuci' dole ne mutum ya halicci aiki".[1]Ci gaban AI mai samarwa ya haifar da magana game da marubucin kafofin watsa labarai da yake samarwa.
Muhimmancin shari'a marubucin
[gyara sashe | gyara masomin]Tsayar da taken marubucin a kan kowane "littattafai, wasan kwaikwayo, kiɗa, fasaha, wasu ayyukan ilimi" yana ba da haƙƙin mallaka ga wannan mutumin, mai haƙƙin mallaki, musamman haƙƙin mallattecin shiga ko ba da izini ga duk wani samarwa ko rarraba aikin su.[or][1][2] Duk wani mutum ko mahalli da ke son amfani da dukiyar ilimi da ke ƙarƙashin haƙƙin mallaka dole ne ya sami izini daga mai haƙƙin mallattecin don amfani da wannan aikin, kuma sau da yawa za a nemi ya biya don amfani da kayan haƙƙin mallaki.[2]Hakkin mallaka a kan aikin ilimi ya ƙare bayan wani lokaci. Ya shiga Yankin jama'a, inda za'a iya amfani dashi ba tare da iyaka ba.[1] Dokokin haƙƙin mallaka a yankuna da yawa - galibi suna bin jagorancin Amurka, inda masana'antun nishaɗi da wallafe-wallafen ke da iko mai karfi - an yi gyare-gyare akai-akai tun lokacin da aka fara su, don tsawaita tsawon wannan lokacin da aka tsara inda mai haƙƙin mallaki aikin ke sarrafa shi. A zahiri, wani ya mallaki aikin su daga lokacin da aka kirkireshi. Wani sanannen bangare na marubuci ya fito tare da haƙƙin mallaka a cikin cewa, a cikin hukunce-hukunce da yawa, ana iya ba da shi ga wani, bayan mutuwar mutum. Mutumin da ya gaji haƙƙin mallaka ba marubucin ba ne, amma yana da damar samun fa'idodin doka iri ɗaya.Dokokin mallakar ilimi suna da rikitarwa. Ayyukan almara sun haɗa da Dokar alamar kasuwanci, haƙƙin kamani, haƙƙin amfani mai kyau da jama'a ke riƙewa (ciki har da haƙƙin parody ko satiri), da sauran matsalolin hulɗa da yawa.[1]Marubutan na iya raba haƙƙoƙi daban-daban da suke riƙe da su ga jam'iyyun daban-daban a lokuta daban-daban, kuma don dalilai daban-daban ko amfani, kamar haƙƙin daidaita makirci cikin fim, jerin talabijin, ko wasan bidiyo. Idan wani bangare ya zaɓi daidaita aikin, suna iya canza abubuwan da suka faru ko sunayen halayen don kauce wa keta sauye-sauyen da suka gabata. Wani marubuci na iya ba shi da haƙƙoƙi yayin aiki a ƙarƙashin kwangila wanda in ba haka ba za su kasance, kamar lokacin da suke ƙirƙirar aiki don haya (misali, hayar don rubuta jagorar yawon shakatawa ta gari ta gwamnatin birni wanda ke da cikakken haƙƙin mallaka ga aikin da aka gama), ko kuma lokacin da suke rubuta kayan aiki ta hanyar mallakar ilimi mallakar wasu (kamar lokacin da suke rubutu ko rubutun allo wanda shine sabon kashi a cikin tsohuwar hanyar watsa labarai).A cikin Amurka, Dokar haƙƙin mallaka ta Kundin Tsarin Mulki na Amurka (Mataki na I, Sashe na 8, Sashe na 8) ya ba Majalisa ikon "tsaron iyakantaccen Lokaci ga Marubutan da Masu kirkiro haƙƙin mallaki rubuce-rubucen su da abubuwan da suka gano".[1] Harshen game da marubutan ya samo asali ne daga shawarwarin da Charles Pinckney ya bayar, "don tabbatar wa marubutan haƙƙin mallaka na ɗan lokaci", da kuma James Madison, "don samar wa marubutun haƙƙin mallatteessinsu na ɗan lokaci kaɗan", ko kuma, a madadin, "don ƙarfafawa, ta hanyar kyaututtuka masu kyau & tanadi, ci gaban ilimi da abubuwan da aka gano".[2] Dukkanin shawarwari an tura su ga Kwamitin Bayani, wanda ya ba da rahoton wani tsari wanda ke dauke da harshe na ƙarshe, wanda aka sanya shi cikin Kundin Tsarin Mulki ta hanyar yarjejeniyar yarjejeniyar.[2]
Hanyoyin Tunanin Falsafa Game da Yanayin Mawallafi
[gyara sashe | gyara masomin]Dokar Anne a cikin shekarar 1710 ta kafa ka'idar doka wacce ta kafa harsashin haƙƙin mallaka, ta kara kafa marubuci a matsayin mahaliccin aikin wallafe-wallafen. Duk da yake wannan dokar ta yarda cewa kalmomin marubucin sun kasance dukiyarsu ta hankali, ba ta kare ra'ayoyin marubucin ba. Misali, wani marubuci zai iya kwafin makircin wani marubuci daidai, muddin ba a kwafe kalmomin ba. A wasu kalmomi, Siffar Anne ta kare nau'in magana na marubuci amma ba tunanin da ke bayan kalmomin su ba.[1]A cikin ka'idar wallafe-wallafen, masu sukar suna samun rikitarwa a cikin kalmar marubucin fiye da abin da ke tattare da marubuci a cikin yanayin doka. A cikin labaran postmodern, masu sukar kamar Roland Barthes da Michel Foucault sun bincika rawar da kuma dacewa da marubuci ga ma'anar ko fassarar rubutun wallafe-wallafen.Dokar Anne a cikin 1710 ta kafa ka'idar doka wacce ta kafa harsashin haƙƙin mallaka, ta kara kafa marubuci a matsayin mahaliccin aikin wallafe-wallafen. Duk da yake wannan dokar ta yarda cewa kalmomin marubucin sun kasance dukiyarsu ta hankali, ba ta kare ra'ayoyin marubucin ba. Misali, wani marubuci zai iya kwafin makircin wani marubuci daidai, muddin ba a kwafe kalmomin ba. A wasu kalmomi, Siffar Anne ta kare nau'in magana na marubuci amma ba tunanin da ke bayan kalmomin su ba.[1]A cikin ka'idar wallafe-wallafen, masu sukar suna samun rikitarwa a cikin kalmar marubucin fiye da abin da ke tattare da marubuci a cikin yanayin doka. A cikin labaran postmodern, masu sukar kamar Roland Barthes da Michel Foucault sun bincika rawar da kuma dacewa da marubuci ga ma'anar ko fassarar rubutun wallafe-wallafen.Barthes ya kalubalanci ra'ayin cewa ana iya danganta rubutu ga kowane marubuci. Ya rubuta, a cikin rubutunsa "Mutuwa na Mawallafi" (1968), cewa "harshe ne wanda ke magana, ba marubucin ba".[1]Kalmomi da harshe na rubutu da kansa sun ƙayyade kuma sun fallasa ma'ana ga Barthes, kuma ba wani da ke da alhakin shari'a don aiwatar da samar da shi ba. Kowane layin rubutu da aka rubuta kawai nuna nassoshi ne daga kowane ɗayan al'adu da yawa, ko kuma, kamar yadda Barthes ya bayyana, "rubutun nama ne na ƙa'idodin da aka samo daga cibiyoyin al'adu marasa iyaka"; ba asalinsa ba ne.[1] Tare da wannan, an cire hangen nesa na marubucin daga rubutun, kuma iyakokin da aka sanya ta hanyar ra'ayin muryar marubuci ɗaya, ma'anar ma'ana ɗaya ta duniya, an lalata su. Ba lallai ba ne a nemi bayani da ma'anar aikin a cikin wanda ya samar da shi, "kamar koyaushe a ƙarshen, ta hanyar almara mai gaskiya, muryar mutum ɗaya, marubucin 'yana amincewa' da mu. "[1]Za'a iya watsi da tunanin, al'ada, fanaticism na marubuci yayin fassara rubutu, saboda kalmomin suna da wadata sosai da kansu tare da dukkan al'adun harshe. Don fallasa ma'anoni a cikin rubuce-rubuce ba tare da yin kira ga shahararren marubuci ba, abubuwan da suke so, sha'awarsu, mugunta, shine, ga Barthes, don ba da damar harshe ya yi magana, maimakon marubuci.Michel Foucault ya yi jayayya a cikin rubutunsa "Mene ne marubuci?" (1969) cewa duk marubutan marubuta ne, amma ba duk marubuto ba ne. Ya bayyana cewa "wasika mai zaman kanta na iya samun mai sa hannu - ba ta da marubuci".[1]Don mai karatu ya sanya taken marubucin a kan kowane aikin da aka rubuta shi ne ya danganta wasu ka'idoji a kan rubutun wanda, ga Foucault, suna aiki tare da ra'ayin "aikin marubucin".[1]Ayyukan marubucin Foucault shine ra'ayin cewa marubucin ya wanzu ne kawai a matsayin aikin rubuce-rubuce, wani ɓangare na tsarinsa, amma ba lallai ba ne wani ɓangare na aiwatar da fassarar. Sunan marubucin "yana nuna matsayin jawabin a cikin al'umma da al'adu," kuma a wani lokaci an yi amfani da shi azaman ma'auni don fassara rubutu, aikin da Barthes zai yi jayayya ba wani abu ne mai dacewa ko inganci ba.[1]Da yake fadada matsayin Foucault, Alexander Nehamas ya rubuta cewa Foucault ya ba da shawarar "wani marubuci [...] shine wanda za'a iya fahimta ya samar da wani rubutu yayin da muke fassara shi, "ba lallai ba ne wanda ya rubuta rubutun.[1] Wannan bambanci ne tsakanin samar da aikin da aka rubuta da kuma samar da fassarar ko ma'ana a cikin aikin da aka yi da Barthes da Foucault ke sha'awar. Foucault ya yi gargadi game da haɗarin riƙe sunan marubucin a zuciya yayin fassarar, saboda yana iya shafar darajar da ma'anar da mutum ke sarrafa fassarar.Barthes da Foucault sun ba da shawarar cewa masu karatu kada su dogara ko neman ra'ayin murya ɗaya mai mahimmanci yayin fassara aikin da aka rubuta, saboda rikitarwa da ke tattare da taken marubucin "marubuci".Suna gargadi game da haɗarin fassarar da za su iya sha wahala yayin da suke danganta batun kalmomi masu ma'ana da harshe tare da halin muryar marubuci ɗaya. Maimakon haka, masu karatu ya kamata su ba da damar fassara rubutu dangane da harshe a matsayin "marubuci".