Awka-Etiti

Awka-Etiti
Wuri
6°02′09″N 6°58′57″E
Ƴantacciyar ƙasa	Najeriya
Jihohin Najeriya	Jahar Anambra
Ƙananan hukumumin a Nijeriya	Idemili ta Kudu
Yawan mutane
Harshen gwamnati	Harshen, Ibo

Awka-Etiti (lafazi: ''Awka-Etiti''), wanda a tarihi aka fi sani da '''Awka-Diedo''' (Igbo: ''Ọka Diedo''), sannan daga baya marubutan mulkin mallaka suka kira shi '''Awka-Nkakwu''' (Okankaku), gari ne mai ci gaba da yalwar tattalin arziki wanda ya ƙunshi ƙauyuka bakwai a Ƙaramar Hukumar Idemili ta Kudu a Jihar Anambra, Najeriya. Ƙauyukan bakwai na Awka-Etiti bisa tsarin shekarun kafuwarsu su ne: Nkolofia, Umunocha, Ejighinandu, Iruowelle, Umudunu, Nnaba da Ogunzele.

Al’ummar asalin Awka-Etiti na daga cikin ƙabilar Igbo, kuma garin yana cikin yankin al’adun Igbo, kilomita 24 daga Kogin Neja a arewa maso gabashin Onitsha, kilomita 16 daga Nri, da kilomita 2 daga Igbo-Ukwu. Awka-Etiti yana iyaka da Ichida, Azigbo, Nnokwa, Nnewi, Nnobi da Amichi. Babban harshen da ake magana da shi a garin shi ne karin harshen Igbo na Idemili.

A shekarar 2005, an kiyasta yawan mutanen Awka-Etiti da kusan mutane 35,000. Haka kuma akwai dimbin 'yan asalin garin da ke zaune a ƙasashen waje, waɗanda gudummawarsu ke taka muhimmiyar rawa wajen bunƙasa tattalin arzikin garin.

Tarihi

Tarihin kafin mulkin mallaka

Tarihin Awka-Etiti kafin shekarar 1900 bai samu rubuce-rubuce ba, sai dai ya samo asali ne daga tatsuniyoyi da al’adun baka. Bisa binciken kayan tarihi da aka gudanar a Igbo-Ukwu, wanda yake kilomita biyu kacal daga Awka-Etiti, an tabbatar cewa yankin ya kasance mazaunin al’ummar Igbo tun kafin ƙarni na tara Miladiyya. Yankin ya kasance cibiyar masana’antar sarrafa ƙarafa mai bunƙasa, tare da tsohuwar hulɗar kasuwanci, zamantakewa da al’adu tsakanin yankin da tsohuwar Masar. Wannan ya bayyana ne ta hanyar gano tarin lu’ulu’u da ƙwayoyin ado na cornelian a wuraren binciken, wasu daga cikinsu an ƙera su ne a tsohuwar Alkahira a masana’antun Fustat.

A tarihin baka na yankin akwai ruwayoyi daban-daban game da asalin Awka-Etiti, waɗanda ke danganta garin da zuriyar gama-gari tare da wasu tsoffin garuruwa na yankin. Garuruwan Uke, Ojoto, Nnobi da Nnewi ana danganta su da asalin zuriya ɗaya da Awka-Etiti.

Dukkanin ruwayoyin baka suna danganta kafuwar Awka-Etiti ga wani mutum mai suna Diedo. A wasu ruwayoyin, an ce shi ɗan Ezenne ne. Ezenne kuma ana kallonsa a matsayin ɗan’uwan Uke da Ojoto. Ezenne yana da ’ya’ya biyu maza da mace guda. Sunayen ’ya’yan mazan su ne Okwuike da Diedo, yayin da sunan ’yar shi ne Edo. Edo ta auri Ezemewi wanda ake danganta kafuwar Nnewi gare shi. Okwuike kuma ana kallonsa a matsayin mahaifin Nnobi. Diedo ya haifi ɗa guda ɗaya mai suna Okagbado.

Bayan mutuwar Ezenne, rikici ya ɓarke tsakanin Okwuike da Diedo kan rabon dukiyar mahaifinsu, lamarin da ya sa Diedo da ɗansa Okagbado suka bar gidansu na kakanni da ke bakin Kogin Obiaja suka koma wani wuri mai suna Ogwuwgu Diedo a yankin Iruowelle na yanzu a Awka-Etiti. Okagbado ya auri mata uku waɗanda suka haifa masa ’ya’ya maza tara. Matar farko ta haifi Ezioka da Umoh. Ta biyu ta haifi Nkolofia, Ejighnandu, Iruowelle da Ogunzele, yayin da ta uku ta haifi Ocha, Dunuezue da Nnaba. Waɗannan su ne ƙauyuka tara na asalin Awka-Etiti.

Daga baya, Umoh da Ezioka sun shiga mummunan yaƙin cikin gida wanda ya kusa shafe su baki ɗaya. Duk bangarorin biyu sun yi amfani da mayaƙan haya daga Ohafia da Abam. Ragowar mutanen Ezioka daga baya suka haɗe da ƙauyen Nkolofia, yayin da na Umoh suka haɗe da Ejighinandu, abin da ya rage Awka-Etiti da ƙauyuka bakwai har zuwa yau.

Tsakanin kimanin shekarar 1760 zuwa 1900, tarihin Awka-Diedo ya kasance cike da yaƙe-yaƙe masu tsanani da garuruwan maƙwabta saboda manufofin faɗaɗa iko. Musamman, Nnewi ta yi yaƙe-yaƙe masu yawa da Awka-Diedo kan rikicin iyakoki. Haka kuma Nnokwa, Amichi, Azigbo da Ichida sun taɓa yin yaƙi da Awka-Diedo a lokuta daban-daban.

Jarumta da dabarun mayaƙan Awka-Etiti, ciki har da tono ramuka a bayan layin maƙiya da kafa tarkuna, sun sa maƙiyansu suka girmama su tare da ba su laƙabin '''Awka-Nkakwu''', inda ''nkakwu'' a harshen Igbo ke nufin dabbar skunk. Wannan laƙabi daga baya ya zama suna da maƙwabta ke kiran garin. Kamar yadda E. R. Dallah da E. C. Nzewi suka bayyana:

A wannan lokaci ne Oka-Diedo ta samu laƙabin Oka-Nkakwu saboda dimbin dabarun yaƙi da mutanenta ke amfani da su wajen fatattakar maƙiya. A wasu lokuta suna haƙa manyan ramuka masu zurfi a muhimman wurare, sannan su kafa kaifafan sandunan gora a cikinsu. Daga baya sukan rufe ramukan da ciyawa domin ɓoye su yadda ba za a gane akwai su ba. Sau da yawa ana jan mayaƙan maƙiya zuwa cikin waɗannan ramuka na tarko, inda sandunan gorar ke huda jikinsu har hanjinsu na fito wa waje. A wasu lokutan kuma, mayaƙan Oka-Diedo kan haƙa hanyoyi ko ramuka a bayan sansanonin maƙiya, su kai musu farmaki daga baya cikin bazata tare da tarwatsa su gaba ɗaya. Irin waɗannan jarumtaka da dabarun yaƙi masu tayar da hankali sun sanya mayaƙan Nnewi suka ba su laƙabin Oka-Nkakwu. Wannan laƙabi bai kasance abin zagi ga kakanninmu ba, domin suna alfahari da irin wannan yabo da suke samu daga bakin maƙiyansu. Cikin ƙanƙanin lokaci, laƙabin da aka ƙirƙira domin raina Oka-Diedo ya zama sabon sunansu, kuma ya riƙa sanya tsoro da firgici a zukatan maƙiyansu.

An ce duk da Nnewi ta kashe kuɗaɗe masu yawa wajen ɗauko mayaƙan haya daga Abam da Ohafia domin hallaka Awka-Nkakwu, ba su samu nasarar cin yaƙin gaba ɗaya ba. Wannan ya samu ne saboda ƙawancen soja mai ƙarfi tsakanin Awka-Etiti da mayaƙan Oraukwu, waɗanda ke taimaka wa juna a lokutan yaƙi.

Zamanin mulkin mallaka

Siffar jarumi Awka-Etiti

Wannan yanayi ya ci gaba har zuwa zuwan rundunonin hukunta tawaye na Birtaniya tsakanin shekarun 1883 da 1906. A wannan lokaci, Turawan mulkin mallaka sun ɗauki Awka-Etiti a matsayin cikas ga yaɗuwar tasirinsu zuwa yankunan ciki. Garin ya ƙi mika makamansa ga Turawa, kuma ana kallonsa a matsayin gari mai adawa da manufofin mulkin mallaka.

An yi la'akari da Awka-Etiti mai tsayayya da manufofin Burtaniya kuma ya ki bin bukatar mika bindigogin su. Wannan ya tabbatar da cewa Awka-Etiti ta kasance mai ƙiyayya ta hanyar kafa ta gaskiyar cewa yayin da aka gina cocin Ikilisiya na farko (CMS) a Nnewi a cikin 1892, ba har zuwa 1904 ba ne aka karɓi fari na farko a cikin nau'in mishan CMS Mrs. Mary Bennett cikin salama a ƙasar Awka- Etiti. Lalle ne, har zuwa 5 ga Fabrairu 1905 ne wakilin hukuma na farko na gwamnatin Mai Girma a cikin mutumin Lt. Col. (daga baya Mataimakin Gwamna na kudancin Najeriya) H. C. Moorhouse ya karbe shi cikin lumana daga Warrant Chief Ezenwosu a Awka-Etiti. A wannan yanki sabili da haka, ya ɗauki shekaru 12 na Burtaniya don fadada tasirin su a kan nisan da bai wuce kilomita 2 ba. Ta haka ne aka ji Awka-Etiti a matsayin ƙaya a cikin nama ta gwamnatin mulkin mallaka. 

Kafin wannan, a cikin 1900 Awka-Etiti ya sadu da wasan su a cikin rundunar balaguro ta Burtaniya. A wannan shekarar Birtaniya ta shirya taron zaman lafiya tsakanin Awka-Etiti da Nnewi, don warware rikice-rikicen kan iyaka. Mai fassara a wannan muhimmiyar taron, Mista Nwokedi, ɗan asalin Nnewi ne. Wannan ya haifar da halin da ake ciki inda Awka-Etiti ya yi imani da cewa an cimma yarjejeniyar zaman lafiya, yayin da aka gaya wa masu sulhu na Burtaniya da ke taron cewa Awka- Etiti ya ki amincewa da zaman lafiya. Wakilan Awka-Etiti marasa sani sun koma gida don yada labarai masu kyau cewa fararen ya kawo zaman lafiya tsakanin Awka- Etiti da Nnewi. Sakamakon haka, an dakatar da mayaƙan Awka-Etiti kuma an dakatar da su. Babban abin takaici ne saboda haka lokacin da Birtaniya Southern Nigeria Regiment, karkashin jagorancin Nnewi scouts, suka kaddamar da babban hari na mamaki kafin asuba a kan Awka-Etiti. Wani hari da aka shirya da sauri da mayaƙan Awka-Etiti suka yi a kan manyan makamai da aka tono a cikin Sojojin Burtaniya ya ƙare cikin fiasco. Wanda ya jagoranci hare-haren da aka kai wa matsayin Birtaniya shi ne Ochiagha (kwamanda na yaki). Wannan mutumin, ƙwararren janar kuma tsohon soja na yaƙe-yaƙe da yawa abokai da abokan gaba sun yi la'akari da shi gaba ɗaya don tabbatar da harsashi da kibiya, sunan da ya yi amfani da shi da kyau a lokuta da yawa da suka gabata. An danganta tabbacin harsashi da shi ga sihiri mai ƙarfi (juju) wanda ya samu daga dangin mahaifiyarsa, waɗanda likitoci ne masu ƙarfi a Ichida. Saboda haka ya kasance mafi ƙwarewa da ba za a iya mantawa da shi ba lokacin da sojojin Burtaniya suka bude wuta a kan mayaƙan Awka-Etiti a nesa da Manyan bindigogi da manyan bindiga. Wani harsashi ya ragargaza hannun Ochiagha a wuyan hannu tare da jini yana fitowa, wanda ya tilasta masa ya sauke makaminsa. Da ganin wannan, mutanen Awka-Etiti sun yi sanyin gwiwa kuma sun rasa fatan nasara. Sojojin sun rushe, Ochiagha da mayaƙansa masu ƙarfin zuciya sun rasa rayukansu ga Birtaniya a cikin wani harin kashe kansa na ƙarshe a matsayin abokan gaba. Shugabannin da suka tsira da fitattun mayaƙa sun gudu zuwa gudun hijira zuwa dangantakarsu a Igbo-Ukwu da kuma nesa kamar Neni. Sauran Awka-Etiti an tilasta su ba da bindigoginsu ga Birtaniya a filin kasuwar Eke inda aka hallaka su. Wannan lamarin ya kawo karshen zamanin yaƙe-yaƙe tsakanin Awka-Etiti da maƙwabtanta.

Zamanin Kiristanci

Cocin Anglican na St. Mary's Awka-Etiti

Cocin Katolika na St. Joseph Awka-Etiti

A shekarar 1904 ne mishanoni na farko ƙarƙashin jagorancin Mrs. Mary Bennett suka iso Awka-Etiti. Cocin farko na C.M.S. an gina shi ne a ƙauyen Iruowelle. A shekarar 1913 kuma aka kafa mishan ɗin Roman Katolika, wanda ya gina coci da makaranta.

Waɗannan majami’u biyu sun taimaka wajen juyar da yawancin mutanen Awka-Etiti zuwa addinin Kiristanci. A shekarar 1944 aka kafa ƙungiyar '''Awka-Etiti Improvement Union (AIU)''', wacce ta karɓi jagorancin gudanar da harkokin gari daga tsohuwar majalisar dattawa ta gargajiya.

An gudanar da zaben Igwe a ranar 29 ga watan Yulin shekara ta 1957 tare da HRH IGWE Dr. Silas O. C. Ezenwa ya fito a matsayin Obi na farko na Awka-Etiti. Obi na biyu shi ne HRH Cif Joachin Ojukwu (Akum 1 na Awka-Etiti). Obi na yanzu shine HRH Igwe Micheal Chidozie Ezeudenma (Okagbado).

Al'adu

Fasahar Igbo: ƙofar katako ta gargajiya da aka samo a Awka-Etiti

Al'adun Awka-Etiti sun dace da Omenala kuma suna da Al'adun Igbo, suna da alaƙa da Fasahar Igbo da kiɗa na Igbo. Duk da yake ayyukan al'adu da bukukuwan da yawa na dā, saboda an haɗa su da alloli da al'adun arna na dā, sun daina yin su tun zuwan Kiristanci (kamar bukukuwan Ilo Muo da Igba Ota), akwai cibiyoyin gargajiya da yawa waɗanda suka ci gaba har zuwa yau.

Bukukuwan

Eze Onyiudo Masquerade Awka-Etiti

Masquerade na Odogwu Awka-Etiti

Wasu bukukuwan gargajiya na dā an kirista su kuma an haɗa su da bukukuwan kirista da ke akwai. Afia Nkwu da (kwana takwas bayan haka) bukukuwan Kamanu a ƙarshen Disamba da farkon Janairu misali, wanda ya nuna ƙarshen tsohuwar Kalandar Igbo an maye gurbin su da bukukuwan Kirsimeti da Sabuwar Shekara na yau. Wasu bukukuwan gargajiya na dā da aka yi bikin a garin an daidaita su don dacewa da bukatun yanzu da mahallin kamar Iwa Ji (New Yam festival) a watan Agusta. Afia Olu da Ofala wasu bukukuwan gargajiya ne har yanzu ana kiyaye su a Awka-Etiti.

Bikin Odunke

  Shahararren bikin Odunke wanda ya zama wahayi da mai ba da suna ga ƙungiyar masu fasaha na Biafra, gami da Chinua Achebe da Christopher Okigbo (Al'ummar Masu zane-zane na Odunke), ya cancanci ambaton na musamman kamar yadda yake da alama na musamman ga Awka-Etiti. Yana daya daga cikin bukukuwan da ba su da tushen addini. Ya kasance carnival tare da babban bikin, biki, da kuma nuna dukiya, wadata da matsayi na zamantakewa wanda ya haɗa dukkan zane-zane na al'umma a cikin dangantaka mai jituwa. An yi Odunke na karshe a shekarar 1955.

Halin gargajiya na Igbo Ichi Scarification

Kamar yadda ya saba da Igboland, cibiyar masu riƙe da taken gargajiya, Nze na Ozo ta samo asali ne a Awka-Etiti. Akwai maki biyu na taken gargajiya a Awka-Etiti. Matsayi na farko shine taken Ozo wanda ya ƙunshi ƙungiyoyin lakabi masu zuwa; Ezissi, Okpala, Isiokolo, Ikiwi da Ozala. Daga cikin wadannan Ezissi shine mafi girma, tare da alhakin kwantar da hankalin alloli da alloli daban-daban a tarihi da suka faru a kan babban mai riƙe da taken Ezissi a cikin Al'umma.

Matsayi na biyu na taken shugabanci shine Nnukwu-Ozo (High-Ozo). Takardun Nnukwu-Ozo a Awka-Etiti sun fada cikin waɗannan rukunoni: Ezeani, Dunu, Dim, Dallah da Umeh kuma a al'adance ana iya ba da su ne kawai ga 'yan takarar da aka fara su a baya a cikin aji na farko na taken Ozo kuma waɗanda aka ga sun tabbatar da asalin su a yaƙi ko ta hanyar wasu manyan ƙoƙarin.

Farawa cikin waɗannan lakabi na Nnukwu-Ozo ya kasance kuma har yanzu yana da tsada sosai. A tarihi, bikin farawa a cikin asirin Nnukwu-Ozo ya haɗa da mummunan zafi da kuma girman Ichi scarification, wanda aka gano waɗannan maza a fili. An dakatar da scarification na Ichi a matsayin wani ɓangare na al'ada a zamanin yau saboda dalilai masu kyau. Mai ɗaukar alamun Ichi na ƙarshe, Cif Ezenwosu ya mutu a farkon karni na ashirin.

Macijin Eke

Sauran nau'ikan riguna na musamman waɗanda ke nuna mai riƙe da taken Ozo da mai riƙe da sunan Nnukwu-Ozo a Awka-Etiti sune jan murfin (tare da gashin gaggafa don Nnukwu-Uzo), gashin gashin doki, gashin gashi na kaza da gashin giwa.

Taboos

Kashewa ko cin maciji na Eke (Python regius), da Dog (Canis lupus familiaris), anathema ne a Awka-Etiti, an dauke su dabbobi masu tsarki da ke da alaƙa da alloli na gida.

Ilimi

Awka-Etiti tana da makarantun firamare da yawa a cikin ƙauyuka bakwai, gami da makarantar firamare ta Nkolofia, makarantar firamaren Father Pauls Memorial, makarantar firama ta Union, makarantar firaminare ta Umunocha, makarantar tsakiya, Glory Group of Schools wanda ya ƙunshi Cibiyar Ilimi ta Glory (nursery da firamare) da aka kafa a 1989 da Glory Royal Academy (na biyu) da aka gina a 1998. An kafa makarantar sakandare ta St. Josephs a cikin 1962 ta al'ummar Katolika kuma daga baya ta yi aiki a matsayin sansanin 'yan gudun hijira da asibitin koyarwa a lokacin Yaƙin basasar Najeriya . An kafa makarantar sakandare ta mata a 1964 ta wurin Obi na Awka-Etiti HRH IGWE Dr. S.O.C. Ezenwa.

Cif Gerald A. Chukelu (Dunu Nze Afulukwe) ya kasance majagaba kuma ɗan asalin Awka Etiti na farko da ya wuce takardar shaidar Senior Cambridge (London) a 1938 kuma yana cikin aji na farko na kammala karatun Kwalejin C.K.C. Onitsha . Wadanda suka kammala karatun jami'a na farko daga Awka-Etiti sune Mr. E.R. Dallah (1955), Dr.A. A. Okoye (1956) da Cif O. F. Obi (1957). Likitoci na farko daga Awka-Etiti sun kammala karatu game da 1965 a cikin mutanen Cif Dr. Francis. E. Ezissi (Ife Awka-Etiti) likitan tiyata ne na Jamus, Dokta Samuel Ezenwa likitan tiyatu ne na Amurka kuma Dokta George Udenkwo likitan mata da aka horar a Ireland.

Lafiya

Ambulance a Awka-Etiti

A shekara ta 1958 gwamnatin gabashin Najeriya ta mayar da gidan haihuwa zuwa cibiyar kiwon lafiya. Wannan ita ce kawai cibiyar kiwon lafiya har zuwa farkon shekarun 1980 lokacin da likitocin asali na farko suka buɗe jerin asibitoci masu zaman kansu ciki har da; St. Francis Specialist Hospital da Mortuary, Kanayo Specialist Hospital and Maternity, Idemili Specialist Hospital, da kuma Our Lady of Fatima Catholic Hospital.

Tattalin Arziki

Awka-Etiti na ɗaya daga cikin abubuwan da ke motsawa a bayan ci gaban masana'antu a ƙasar Igbo. Maza da mata masu kasuwanci daga garin sun sami nasarar ƙwarewa wajen shigo da kekuna da sassan keke a farkon shekarun 1940. Bayan yakin basasar Najeriya 'yan kasuwa Awka-Etiti sun kafa wasu sanannun masana'antu musamman GMO Group of Companies da Roadmaster Industries Ltd. Kwanan nan masana'antu da aka kafa sune layin kayan kwalliya na IKB da kuma Kamfanin Ginin Interbau Ltd. Dubban damar aiki a Najeriya da kuma bayan haka an samar da su kai tsaye da kai tsaye ta waɗannan da sauran masana'antu da kamfanonin kasuwanci da suka samo asali a Awka-Etiti.

Infrastructure

Yawancin hanyoyi a Awka-Etiti suna da tarred.

Hanyar da aka yi da lakabi a Awka-Etiti

Wannan ya yiwu ne kawai saboda godiya ga ayyukan agaji da na al'umma. A wannan bangaren, Awka-Etiti tana wakiltar halin da ake ciki a garuruwan da ke makwabtaka da Igboland, inda aka ji kadan ko babu ci gaban ababen more rayuwa da gwamnati ta haifar. Duk da wannan, Ƙungiyar Matasan Iruowelle da Ƙungiyar Ci Gaban Umunocha sun kasance mafi shahara wajen taring hanyoyi a ƙauyukansu. Bayan haka, hanyoyi masu mahimmanci da yawa sun lalace ta hanyar kokarin da aka yi na 'yan ƙasa masu ba da agaji.

Mutane

• Godwin Ekejekwu Chikeluba, ɗan kasuwa kuma mai ba da agaji
• Adaeze Yobo née Igwe; Tsohon Yarinya mafi kyau a Najeriya
• Cif Godwin Adimike, ɗan kasuwa kuma mai ba da agaji

Manazarta

• Akajiobi, G.O. Awka-Etiti Chieftaincy Dispute da kuma rikicin da ya shafi 1957-1999. Littattafan Afirka (2005) ISBN 9782915394
• Dallah, E.R. da Nzewi, E.C. Takaitaccen Tarihin Al'ummar ƙauyen Iruowelle, Littattafai Masu Kyau Enugu. (1996) ISBN 978203987X
• Tom G. Forrest. Ci gaban Babban Birnin Afirka: Ci gaban Kasuwancin Kasuwanci na Najeriya. Littattafan Spectrum (1995) ISBN 9782462543
• The Nation, jaridar yanar gizo, labarin "New Yam Festival tare da bambanci a cikin Al'ummar Anambra" na Adimike George, wanda aka buga 8 ga Agusta 2008 https://web.archive.org/web/20160304023832/http://www.thenationonlineng.net/archive2/tblnews_Detail.php?id=58387

Mahaɗan waje

• Ife Awka_Etiti: Tafiyar Ƙarshe (bidiyo na YouTube)
• Bikin Ofala na karshe na Mai Girma Eze-Igwe S.O. Ezenwa, Obi na Awka-Etiti (bidiyo na YouTube)