Canjin yanayi da yara

|
| |
| Bayanai | |
| Ƙaramin ɓangare na | Tasirin canjin yanayi |
Yara sun fi fuskantar tasirin Canjin yanayi fiye da manya. Hukumar Lafiya ta Duniya ta kiyasta cewa kashi 88% na nauyin Cutar da ke faruwa a duniya wanda canjin yanayi ya haifar ya shafi yara a ƙarƙashin shekaru biyar.[1] Binciken Lancet game da kiwon lafiya da canjin yanayi ya lissafa yara a matsayin mafi munin rukunin da canjin sauyin yanayi ya shafa.[2] Yara a karkashin shekara 14 suna da kashi 44 cikin dari na iya mutuwa daga Abubuwan muhalli, kuma waɗanda ke cikin birane suna da tasiri sosai ta hanyar ƙarancin iska da yawan jama'a. [3][4]
Yara sun fi fuskantar sauyin yanayi a kowane nau'i. Canjin yanayi yana shafar lafiyar jiki na yara da jin daɗin su. rashin daidaito, tsakanin da kuma cikin ƙasashe, yana ƙayyade yadda canjin yanayi ke tasiri ga yara.[5] Yara sau da yawa ba su da murya dangane da martani na duniya ga canjin yanayi.
Mutanen da ke zaune a ƙasashe masu ƙarancin kuɗi suna fuskantar nauyin cuta kuma ba su da ikon jimrewa da barazanar da ke tattare da canjin yanayi.[6] Kusan kowane yaro a duniya yana cikin haɗari daga canjin yanayi da gurɓataccen yanayi, yayin da kusan rabin suna cikin haɗari mai tsanani.
Tasirin canjin yanayi akan yara
[gyara sashe | gyara masomin]
Canjin yanayi yana tasiri ga makomar yara da kuma halin yanzu. Yara ba su da ikon sarrafa mahallinsu kuma tasirin canjin yanayi yana shafar su sosai. Bala'o'in da suka shafi canjin yanayi sun shafi yara a cikin 'yan shekarun nan, musamman yara daga al'ummomin matalauta. Yara suna fuskantar cututtuka, ambaliyar ruwa, gurɓataccen ruwa da karancin ruwa duk saboda canjin yanayi, musamman a ƙasashen Kudu na duniya.[7]
Yanayin yanayi mara daidaituwa wanda aka haifar ta hanyar amfani da man fetur, sare daji da aikin gona suna rage damar samun ruwa mai tsabta da abinci, da lalata yanayin rayuwa mai aminci. Sakamakon haka, waɗannan tsarin suna haifar da Rashin abinci mai gina jiki, ƙaura, da rashin lafiya, wanda ke barin matasa musamman masu rauni.[8] Yara sun fi saukin kamuwa da waɗannan yanayi idan aka kwatanta da manya saboda ci gaban ci gaban su. Tsarin su don detoxification, tsarin zafin jiki, da kuma amsawar rigakafi, da rashin iya kula da kansu ya bar su da yawa fiye da manya. Tsarin numfashi da ba su da kyau suna cikin haɗari daga gurɓataccen abin da burbushin halittu suka haifar.[9]
Lafiyar tunanin yara tana da tasiri sosai ta hanyar tasirin canjin yanayi na duniya. Gudun da bala'o'i suka haifar kamar ambaliyar ruwa, guguwa da gobara yana da mummunar tasiri ga yanayin lafiyar kwakwalwa na yara. 71% na yara masu zuwa makarantar sakandare da 50% na yara masu tsufa da suka fuskanci Guguwar Katrina sun fuskanci rikice-rikice na damuwa (PTSD). Hukumar Lafiya ta Duniya ta kiyasta cewa yara a karkashin shekaru biyar suna ɗaukar nauyin 88% na canjin yanayi na duniya.[10]
Yara suna shafar lalacewar gidaje, barazanar tsaro na abinci, da kuma asarar rayuwar iyali da canjin yanayi ya kawo. Tasirin da ke faruwa a kan yara na iya kara tsanantawa ta hanyar rashin daidaito na zamantakewa da tattalin arziki, rikice-rikicen makamai, da annoba ta kiwon lafiya. Tasirin canjin yanayi ya fada ƙarƙashin manyan girma guda biyu: kai tsaye ko a kaikaice, nan take ko jinkirta. Tasirin lafiyar jiki na yaro ya haɗa da mutuwa da raunin, cututtukan zafi, fallasawa ga guba na muhalli, kamuwa da cuta, da sauran cututtukani da ke cikin yanayin zafi.[11]
Bala'o'i da ke haifar da matsanancin yanayi suna haifar da karuwar lafiyar kwakwalwa da matsalolin ilmantarwa a cikin yara, kamar su PTSD, baƙin ciki, damuwa, rikicewar bacci, Rashin fahimta, da matsalolin ilmancewa.[12] Idan aka ba da wannan misali game da lokacin ambaliyar ruwa a Pakistan a cikin 2010, kashi 73% na masu shekaru 10 zuwa 19 sun nuna matakan PTSD, inda 'yan mata da suka rasa muhallinsu suka yi mummunar tasiri.[13]
Sauran abubuwan da suka faru masu tsanani da aka gano sune damuwa, baƙin ciki, da fushi; asarar ainihi; rashin taimako da rashin bege; yawan kashe kansa; da karuwar tashin hankali da tashin hankali.[14]
Bugu da ƙari ga tasirin jiki, akwai tasirin tunani da lafiyar hankali waɗanda ke barazana ga lafiyar yaro.[15]
Lafiya da jin daɗi
[gyara sashe | gyara masomin]Canjin yanayi na iya shafar lafiyar yara kai tsaye fiye da manya tunda gabobin yara da tsarin rigakafi har yanzu suna tasowa kuma suna cin abinci da sha fiye da nauyin su. Har ila yau, huhu na yara yana da sauƙin lalacewa ta hanyar gurɓataccen iska tunda yara suna numfashi da sauri. Yara kuma suna fuskantar haɗarin rikitarwa na ciki, rashin lafiyan jiki da asma, da jinkirin ci gaba, da kuma cututtukan da ke cikin ruwa.
Yara a yau suna fuskantar sau uku fiye da gobarar daji, guguwa, ambaliyar ruwa, da fari fiye da yadda kakanninsu suka samu. Abubuwan da suka faru da suka faru ta hanyar canjin yanayi na iya lalata gidaje, makarantu, cibiyoyin kula da yara, da sauran mahimman kayan aiki.[16] Guguwar Haian ta rushe dukkan birane da garuruwa a tsibirin Leyte da Samar, Philippines. Yara da yawa da suka tsira daga Typhoon Haian sun rasa gidajensu da kayansu.[17] A cikin 2020, Typhoon Molave ya haifar da ambaliyar ruwa da rushewar ƙasa wanda ya lalata gidaje, ya sanya kimanin yara miliyan 2.5 a Vietnam cikin haɗari. Ya kashe tara kuma ya kori mutane sama da miliyan daya a Vietnam da Philippines.[18]
Abubuwan da suka faru na yanayi sun haifar da mummunar lalacewa ga rayuka da hanyoyin rayuwa. Typhoons, guguwa, da sauran rikice-rikice sun haifar da asarar dukiya da babban birnin da raguwar kudin shiga na iyali tsakanin manoma, masunta, ma'aikatan bangaren al'ada, da ƙananan masu kasuwanci. Iyalai da ke da yara da yawa sun fi fuskantar mummunar kuɗin kiwon lafiya. Bayan Guguwar Parma ta mamaye Philippines, an sami karuwar yawan barin makaranta sakamakon asarar kudaden shiga na iyali. Yara da suka ci gaba da makaranta wani lokacin dole ne su je aji ba tare da izini ba don sayen abinci. A yankunan karkara, an lalata filaye, lambuna, tafkunan kifi, amfanin gona, jiragen kamun kifi, da kayan aikin gona, yayin da aka rasa dabbobi, suna shafar tsaron abinci ga dukan al'ummomi.
Tasirin muhalli
[gyara sashe | gyara masomin]
Yara suna da rauni ga rashin albarkatun kasa na asali wanda zai iya haifar da abubuwan da suka faru kamar fari da ambaliyar ruwa. Abin sha'awa, kimanin yara miliyan 160 suna zaune a cikin yankuna masu tsananin fari kuma sama da mazauna miliyan 500 suna zaune a yankunan da ke da yawan ambaliyar ruwa.[19] Bala'o'i na halitta kuma suna haifar da ƙaurawar iyalai da yara. Abubuwan da suka faru na matsanancin yanayi na iya kara yawan rashin lafiya na jiki da na hankali.[20][21]
A matakin duniya, an kiyasta yara suna jurewa da kashi 88% na nauyin cutar saboda canjin yanayi. Nauyin yana kara tsanantawa a cikin yankunan da ba su da wadata da suka riga sun sha wahala daga matsalolin muhalli. Wadannan yankuna suna ganin mafi girman cututtuka daban-daban, nakasa, da kuma mafi girman mace-mace tsakanin yara.[22] A cikin shekara ta 2013, Kwamitin Gwamnati kan Canjin Yanayi ya tantance cewa yanayin zafi na duniya zai iya ƙaruwa da 4.8 ° C ta hanyar 2100 idan hayaki na yanzu ya ci gaba da ƙaruwa.[23] Kullum fallasawa ga gurɓataccen iska yana shafar nauyin haihuwa, kuma yana haifar da ƙaramin girma don shekarun haihuwa (SGA), da kuma lokuta na haihuwa. Yara da aka fallasa ga gurɓataccen iska (ozone, kwayoyin halitta, sulfur dioxide, ko nitrogen dioxide) suna fama da asma wanda ke haifar da karuwar damuwa ta hanyar iska da kumburi na hanyar iska a cikin yara masu fama da asma Gurɓataccen yanayi yana shafar ci gaban jijiyoyin yara.[24][25] Kwatanta yara da aka haifa kafin da kuma bayan rufewar tashar wutar lantarki ta gida, ya gano cewa yaran da aka haife bayan rufewar suna da ƙananan matakan jini na PAH-DNA da matakan da suka fi girma na ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa (BDNF), furotin da ake buƙata a farkon ci gaban kwakwalwa.[26]
Ayyukan canjin yanayi ta yara
[gyara sashe | gyara masomin]Yunkurin Makaranta don Yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]Matakin shari'a
[gyara sashe | gyara masomin]An sallami Juliana v. Amurka a cikin 2020 bisa la'akari da cewa masu shigar da kara ba su da matsayi don kai karar, amma an kaddamar da sabon shari'a a kan ƙananan dalilai.[27] A cikin shari'ar Duarte Agostinho da Sauran v. Portugal da Sauran da yara da matasa suka kawo, Kotun Kare Hakkin Dan Adam ta Turai ta nemi jihohi 33 su amsa a watan Mayu 2021 tare da bayani game da yadda suke ƙoƙarin iyakance canjin yanayi.[28]
Hanyoyin ilimi na fasaha
[gyara sashe | gyara masomin]
Makarantu da yawa sun haɗa canjin yanayi a cikin tsarin karatun su.[29] Yara da ke koyo game da wanzuwar da gaggawa na matsalolin muhalli na duniya, sun zama masu hankali da kuma shiga cikin inganta yanayin muhalli a duniya.[30]
Shirye-shiryen Duniya
[gyara sashe | gyara masomin]An ƙaddamar da shirye-shirye da ayyukan duniya da yawa don magance tasirin da ƙalubalen canjin yanayi ga yara.
| Taken | Ƙungiya (s) | Irin wannan | Shekara |
|---|---|---|---|
| Shirin Duniya don Ci gaba da Hakkin Yara ga Muhalli Mai Lafiya
Hakkin Yanayi Mai Lafiya |
Majalisar Dinkin Duniya | Ƙaddamarwa | 2019–2021 |
| Manufar NCCAP | Shirin Canjin Yanayi na Kasa na Kenya | Shirin Aiki | 2018–2022 |
| Shirin Ƙananan Gudummawa (SGP) | UNDP, Cibiyar Muhalli ta Duniya | Gudummawa da ayyukan | 2015 |
| Taimako na jin kai na yanayi | UNICEF | Ƙaddamarwa | 2015 |
| Shirin hadin gwiwa na Majalisar Dinkin Duniya kan Yara, Matasa da Canjin Yanayi | Majalisar Dinkin Duniya | Shirin Tsarin Mulki | 2013 |
| Yara na Yanayi na NASA | NASA | Shafin yanar gizo | 2010 |
| Kare lafiyar yara a cikin yanayi mai canzawa | Hukumar Lafiya ta Duniya | Rahoton | 2010 |
| Canjin yanayi: Yi aiki yanzu | UNICEF, YWCA ta Duniya, 'yan mata a duk duniya sun ce, FAO,
Ƙungiyar Red Cross da Red Crescent ta Duniya, Ƙungiyar Scout ta Duniya, Kyautar Duke na Edinburgh |
Ƙaddamarwa | 2003 |
Matasa masu gwagwarmaya kan canjin yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]
Yunkurin matasa yana taka rawa wajen rage tasirin canjin yanayi na duniya akan yara.[31]
Fiye da yara 4,500 da matasa sun halarci taron kasa da kasa na Tunza na Shirin Muhalli na Majalisar Dinkin Duniya tun shekara ta 2004. Yara da ke wakiltar kasashe sama da 100 kuma sun rufe batutuwa da yawa game da canjin yanayi, gami da ayyukan kore da tattalin arzikin kore.[32] Haɗakar da matasa a cikin tattaunawa game da yanayi yana ƙara matakin bambancin da kuma fahimtar yadda canjin yanayi ke shafar al'ummomi daban-daban da rukunin shekaru.[33]
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin].mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}
- ↑ Anderko, Laura; Chalupka, Stephanie; Du, Maritha; Hauptman, Marissa (January 2020). "Climate changes reproductive and children's health: a review of risks, exposures, and impacts". Pediatric Research (in Turanci). 87 (2): 414–419. doi:10.1038/s41390-019-0654-7. ISSN 1530-0447. PMID 31731287.
- ↑ Watts, Nick; Amann, Markus; Arnell, Nigel; Ayeb-Karlsson, Sonja; Belesova, Kristine; Boykoff, Maxwell; Byass, Peter; Cai, Wenjia; Campbell-Lendrum, Diarmid; Capstick, Stuart; Chambers, Jonathan (16 November 2019). "The 2019 report of The Lancet Countdown on health and climate change: ensuring that the health of a child born today is not defined by a changing climate". Lancet. 394 (10211): 1836–1878. doi:10.1016/S0140-6736(19)32596-6. ISSN 1474-547X. PMC 7616843. PMID 31733928. S2CID 207976337.
|hdl-access=requires|hdl=(help) - ↑ Bartlett, Sheridan (2008). "Climate change and urban children: Impacts and implications for adaptation in low- and middle-income countries". Environment and Urbanization. 20 (2): 501–519. Bibcode:2008EnUrb..20..501B. doi:10.1177/0956247808096125. S2CID 55860349.
- ↑ "WHO | The global burden of disease: 2004 update". WHO. Archived from the original on 24 March 2009.
- ↑ Helldén, Daniel; Andersson, Camilla; Nilsson, Maria; Ebi, Kristie L.; Friberg, Peter; Alfvén, Tobias (1 March 2021). "Climate change and child health: a scoping review and an expanded conceptual framework". The Lancet Planetary Health (in Turanci). 5 (3): e164–e175. doi:10.1016/S2542-5196(20)30274-6. ISSN 2542-5196. PMID 33713617 Check
|pmid=value (help). - ↑ "Unless we act now: The impact of climate change on children". www.unicef.org (in Turanci). Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 16 April 2021.
- ↑ "Climate Change Mainly Impacting Vulnerable Children". Archived from the original on 2 February 2022. Retrieved 15 December 2021.
- ↑ "Youth and Climate Change" (PDF). UN.org. Archived (PDF) from the original on 26 March 2014. Retrieved 15 December 2021.
- ↑ Salas, Renee N.; Jacobs, Wendy; Perera, Frederica (30 May 2019). "The Case of Juliana v. U.S. — Children and the Health Burdens of Climate Change". New England Journal of Medicine. 380 (22): 2085–2087. doi:10.1056/NEJMp1905504. PMID 31141628. S2CID 205115062.
- ↑ Salas, R. N.; Jacobs, W.; Perera, F. (2019). "Children and the Health Burdens of Climate Change". The New England Journal of Medicine. 380 (22): 2085–2087. doi:10.1056/NEJMp1905504. PMID 31141628. S2CID 205115062.
- ↑ Sheffield, Perry E.; Landrigan, Philip J. (March 2011). "Global climate change and children's health: threats and strategies for prevention". Environmental Health Perspectives. 119 (3): 291–298. doi:10.1289/ehp.1002233. ISSN 1552-9924. PMC 3059989. PMID 20947468.
- ↑ Garcia, Daniel Martinez; Sheehan, Mary C. (2016). "Extreme Weather-driven Disasters and Children's Health". International Journal of Health Services: Planning, Administration, Evaluation. 46 (1): 79–105. doi:10.1177/0020731415625254. ISSN 0020-7314. PMID 26721564. S2CID 44726684.
- ↑ Boston, 677 Huntington Avenue; Ma 02115 +1495‑1000 (1 July 2014). "Climate Change, Children's Rights, and the Pursuit of Intergenerational Climate Justice". Health and Human Rights (in Turanci). Archived from the original on 19 April 2021. Retrieved 17 April 2021.
- ↑ "Mental health and our changing climate: Impacts, implications, and guidance | PreventionWeb.net". www.preventionweb.net. 30 March 2017. Archived from the original on 25 May 2021. Retrieved 17 April 2021.
- ↑ Burke SEL; Sanson, A. V.; Van Hoorn, J. (2018). "Europe PMC". Current Psychiatry Reports. 20 (5): 35. doi:10.1007/s11920-018-0896-9. PMID 29637319. S2CID 4810030. Archived from the original on 20 April 2021. Retrieved 17 April 2021.
- ↑ "Effects of Climate Change on Future Generations". Save the Children (in Turanci). 21 June 2018. Archived from the original on 8 May 2021. Retrieved 19 April 2021.
- ↑ "Top 6 issues children are facing after Typhoon Haiyan". World Vision (in Turanci). 14 November 2013. Archived from the original on 6 May 2021. Retrieved 19 April 2021.
- ↑ "Typhoon Molave, nine dead and over a million displaced between the Philippines and Vietnam". Asia News. Archived from the original on 30 October 2020. Retrieved 19 April 2021.
- ↑ "Unless we act now: The impact of climate change on children". www.unicef.org (in Turanci). Archived from the original on 18 April 2021. Retrieved 22 April 2021.
- ↑ Garcia, Daniel Martinez; Sheehan, Mary C. (1 January 2016). "Extreme Weather-driven Disasters and Children's Health". International Journal of Health Services (in Turanci). 46 (1): 79–105. doi:10.1177/0020731415625254. ISSN 0020-7314. PMID 26721564. S2CID 44726684. Archived from the original on 24 April 2023. Retrieved 22 April 2021.
- ↑ "- CREATING A CLIMATE RESILIENT AMERICA: OVERCOMING THE HEALTH RISKS OF THE CLIMATE CRISIS". www.govinfo.gov. Archived from the original on 22 April 2021. Retrieved 22 April 2021.
- ↑ Zhang, Ying; Bi, Peng; Hiller, Janet E. (October 2007). "Climate change and disability-adjusted life years". Journal of Environmental Health. 70 (3): 32–36. ISSN 0022-0892. PMID 17941401.
- ↑ Collins, Matthew; Knutti, Reto; Arblaster, Julie; Dufresne, Jean-Louis; Fichefet, Thierry; Friedlingstein, Pierre; Gao, Xuejie; Gutowski, William J.; Johns, Tim; Krinner, Gerhard; Shongwe, Mxolisi (2013). "Long-term Climate Change: Projections, Commitments and Irreversibility". Climate Change 2013 – the Physical Science Basis: Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (in English): 1029–1136. Archived from the original on 21 April 2021. Retrieved 21 April 2021.CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ Tzivian, Lilian (June 2011). "Outdoor air pollution and asthma in children". The Journal of Asthma. 48 (5): 470–481. doi:10.3109/02770903.2011.570407. ISSN 1532-4303. PMID 21486196. S2CID 37549031.
- ↑ Gasana, Janvier; Dillikar, Deepa; Mendy, Angelico; Forno, Erick; Ramos Vieira, Edgar (August 2012). "Motor vehicle air pollution and asthma in children: a meta-analysis". Environmental Research. 117: 36–45. Bibcode:2012ER....117...36G. doi:10.1016/j.envres.2012.05.001. ISSN 1096-0953. PMID 22683007.
- ↑ Perera, Frederica; Li, Tin-yu; Zhou, Zhi-jun; Yuan, Tao; Chen, Yu-hui; Qu, Lirong; Rauh, Virginia A.; Zhang, Yiguan; Tang, Deliang (October 2008). "Benefits of Reducing Prenatal Exposure to Coal-Burning Pollutants to Children's Neurodevelopment in China". Environmental Health Perspectives. 116 (10): 1396–1400. doi:10.1289/ehp.11480. ISSN 0091-6765. PMC 2569101. PMID 18941584.
- ↑ Budryk, Zack (7 April 2021). "Biden administration asks court to toss kids' climate lawsuit". The Hill. Archived from the original on 22 April 2021. Retrieved 18 April 2021.
- ↑ Daly, Aoife; Leviner, Pernilla; Stern, Rebecca Thorburn (8 April 2021). "How children are taking European states to court over the climate crisis – and changing the law". The Conversation. Archived from the original on 29 April 2021. Retrieved 18 April 2021.
- ↑ Trott, Carlie D (1 March 2019). "Reshaping our world: Collaborating with children for community-based climate change action". Action Research (in Turanci). 17 (1): 42–62. doi:10.1177/1476750319829209. ISSN 1476-7503.
- ↑ Jensen, Bjarne Bruun; Schnack, Karsten (1 July 2006). "The action competence approach in environmental education". Environmental Education Research. 12 (3–4): 471–486. doi:10.1080/13504620600943053. ISSN 1350-4622. S2CID 144727028. Archived from the original on 24 October 2017. Retrieved 18 April 2021.
- ↑ "We must not leave climate change for children to fix". Plan International (in Turanci). Archived from the original on 9 May 2021. Retrieved 22 April 2021.
- ↑ "Youth and Climate Change" (PDF). UN.org. Archived (PDF) from the original on 26 March 2014. Retrieved 15 December 2021.
- ↑ Eide, Elisabeth; Kunelius, Risto (2021). "Voices of a generation the communicative power of youth activism". Climatic Change. 169 (1–2): 6. Bibcode:2021ClCh..169....6E. doi:10.1007/s10584-021-03211-z. PMC 8561677 Check
|pmc=value (help). PMID 34744220 Check|pmid=value (help). S2CID 240358310 Check|s2cid=value (help).