Hakki na asali, Ka'idodin Dokoki da Ayyuka na asali na Indiya
 Hakki na asali, Ka'idodin Dokoki da Ayyuka na asali na Indiya | |
|---|---|
| Bayanai | |
| Ƙaramin ɓangare na | Hakki na asali |
Ka'idodin Hakki na asali, Dokokin Dokoki na Manufofin Jiha da Ayyuka na asali sassan Kundin Tsarin Mulki na Indiya ne waɗanda ke ba da mahimman wajibai na jihohi ga ƴan ƙasa da kuma ayyuka da haƙƙin' yan ƙasa ga Jiha. Wadannan sassan ana ɗaukar su a matsayin muhimman abubuwa na kundin tsarin mulki, wanda Majalisar Dokokin Indiya ta haɓaka tsakanin shekarar 1949.
An bayyana Hakki na asali a Sashe na III na Kundin Tsarin Mulki na Indiya daga matsayi na 12 zuwa 35 kuma an yi amfani da shi ba tare da la'akari da launin fata ba, wurin haihuwa, addini, jinsi, da daidaito na dama a al'amuran aiki. Kotuna na iya aiwatar da su, dangane da takamaiman ƙuntatawa.
Ƙa'idodin Dokokin Manufofin Jiha jagororin ne don tsara dokoki ta gwamnati. Waɗannan tanadi, waɗanda aka tsara a Sashe na IV na Kundin Tsarin Mulki, kotuna ba za su iya aiwatar da su ba, amma ƙa'idodin da suka dogara da su sune jagororin jagora na shugabanci wanda ake sa ran Jiha za ta yi amfani da su wajen tsara kowane manufofi da aiwatar da dokoki.
Ana kuma bayyana Ayyuka na Musamman a matsayin wajibai na ɗabi'a na dukan ƴan ƙasa don taimakawa wajen inganta ruhun kishin ƙasa da kuma tabbatar da haɗin kan Indiya. Wadannan ayyuka da aka tsara a Sashe na IV-A na Kundin Tsarin Mulki, sun shafi mutane da al'umma. Kamar ƙa'idodin umarni, kotuna ba za su iya aiwatar da su ba sai dai idan an sanya su ta hanyar dokar majalisa.
Tarihi
[gyara sashe | gyara masomin]Ƙa'idodin Haƙƙin da Dokokin Dokoki sun samo asali ne daga ƙungiyar ƴancin kai ta Indiya, wanda ya yi ƙoƙari ya cimma iyakokin' ƴanci da jin daɗin jama'a a matsayin burin jihar Indiya mai zaman kanta.[1] Ci gaban haƙƙin tsarin mulki a Indiya ya samo asali ne daga takardun tarihi kamar Dokar 'Yancin Ingila, Dokar' Ƴancin Amurka da Sanarwar' Yancin Mutum ta Faransa. Bukatar 'yanci na jama'a ya zama wani muhimmin bangare na yunkurin' yancin kai na Indiya, tare da ɗaya daga cikin manufofin Majalisar Dokokin Indiya (INC) shine kawo ƙarshen nuna bambanci tsakanin sarakunan Birtaniya da talakawan Indiya. An ambaci wannan buƙatar a bayyane a cikin ƙudurin da INC ta karɓa tsakanin shekarar 1917 da 1919.[2] Bukatar da aka bayyana a cikin waɗannan ƙuduri sun haɗa da ba wa Indiyawa haƙƙin daidaito a gaban doka, 'yancin magana, shari'ar da juriya suka haɗa da akalla rabin membobin Indiya, ikon siyasa, da daidaitattun sharuɗɗa don ɗaukar makamai a matsayin' yan Burtaniya.[3]
Rashin gamsarwa na Montagu-Chelmsford Reforms na 1919, da kuma hauhawar M. K. Gandhi a cikin yunkurin 'yancin kai na Indiya sun nuna canji a cikin halin shugabannin ta game da bayyana bukatun' yancin jama'a. An mayar da hankali daga neman daidaito tsakanin Indiyawa da Birtaniya zuwa tabbatar da 'yanci ga dukkan Indiyawa.[4] Dokar Commonwealth of India, wacce Annie Besant ta tsara a 1925, musamman ta haɗa da buƙatun haƙƙoƙi bakwai na asali - 'yanci na mutum,' 'yancin lamiri, 'yancin bayyana ra'ayi,' yanci na taro, rashin nuna bambanci a kan jima'i, ilimin firamare kyauta da kuma amfani da wuraren jama'a kyauta.[5] A cikin 1927, INC ta yanke shawarar kafa kwamiti don tsara "Kundin Tsarin Mulki na Swaraj" don Indiya bisa ga sanarwar haƙƙin da zai samar da kariya daga zalunci. Kwamitin mambobi 11, wanda Motilal Nehru ya jagoranta, an kafa shi ne a 1928. Rahotonta ya ba da shawarwari da yawa, gami da bayar da tabbacin haƙƙoƙi na asali ga dukan Indiyawa. Wadannan hakkoki sun yi kama da na Kundin Tsarin Mulki na Amurka da waɗanda ƙasashen Turai suka karɓa bayan yaƙin, kuma an karɓi da yawa daga cikinsu daga Dokar 1925. Da yawa daga cikin wadannan tanadi daga baya an sake maimaita su a sassa daban-daban na Kundin Tsarin Mulki na Indiya, gami da Hakki na asali da kansa don kare haƙƙin jama'a da 'yancin tattalin arziki, tare da manufofin da aka bayyana na kawo karshen amfani, samar da tsaro na zamantakewa da aiwatar da sake fasalin ƙasa. Sauran sabbin hakkoki da ƙudurin ya gabatar sune haramtacciyar lakabi na Jiha, ikon mallakar manya na duniya, kawar da hukuncin kisa da 'yancin motsi.[6] Jawaharlal Nehru ne ya tsara ƙudurin, wanda daga baya ya zama tushen wasu ka'idodin umarni, ya sanya babban alhakin aiwatar da sake fasalin zamantakewa a kan Jiha, kuma ya nuna karuwar tasirin kwaminisanci da falsafar Gandhian akan ƙungiyar ƴancin kai.[7] Mataki na karshe na yunkurin 'yancin kai ya ga sake maimaita ka'idodin gurguzu na shekarun 1930, tare da karuwar mayar da hankali kan haƙƙin' yan tsiraru - wanda ya zama batun babbar damuwa ta siyasa a lokacin - wanda aka buga a cikin Rahoton Sapru a 1945. Rahoton, ban da jaddada kare haƙƙin 'yan tsiraru, ya kuma nemi ya ba da umarni "Ka'idodin Hakki na asali ne a cikin motsi na' yancin kai na Indiya, wanda ya yi ƙoƙari ya cimma dabi'un'u da jin dadin jama'a a matsayin manufofin wata jiha mai zaman kanta ta Indiya. Ci gaban haƙƙin tsarin mulki a Indiya ya yi wahayi zuwa ga takardun tarihi kamar Dokar 'Yancin Ingila, Dokar' ƴancin Amurka da Faransa ta bayyana' yancin 'yanci a cikin shekarun da aka ambata [8]