Hakkin samun 'yan jarida kyauta
 Hakkin samun 'yan jarida kyauta | |
|---|---|
 | |
| Bayanai | |
| Ƙaramin ɓangare na |
Hakki na asali da civil rights (en)  |
| Hashtag (mul) | Pressefreiheit da FreedomOfSpeech |
'Yanci na' yan jarida ko' 'yancin kafofin watsa labarai shine ainihin ka'idar cewa sadarwa da faɗar albarkacin baki ta hanyar kafofin watsa labarai daban-daban, gami da bugawa da kafofin watsa labarai na lantarki, musamman kayan da aka buga, ya kamata a dauke su da haƙƙin da za a yi amfani da su kyauta. Irin wannan 'yanci yana nuna babu ko ƙananan tantancewa ko ƙuntatawa daga gwamnati, kuma sau da yawa ana kiyaye shi da dokoki ko tanadi a cikin kundin tsarin mulki. Ma'anar 'yancin magana sau da yawa ana rufe shi da waɗannan dokoki kamar' yancin manema labarai, don haka ba da daidaitattun kulawa ga maganganun da aka yi magana da kuma bugawa; kasashe da yawa suna kare' yancin kimiyya.
Ƙuntatawa na gwamnati game da 'yancin' yan jarida na iya haɗawa da bayanan sirri, asirin jihohi, azabtarwa don tsegumi, azabtar da keta haƙƙin mallaka, sirri, ko umarnin shari'a. Inda 'yancin' yan jarida ba su da, gwamnatoci na iya buƙatar amincewar kafin bugawa, ko kuma azabtar da rarraba takardu masu sukar gwamnati ko wasu ra'ayoyin siyasa. Hukumomin da ke da manyan matakan nuna gaskiya suna ƙarƙashin "Dokokin hasken rana" ko dokokin 'yancin bayanai waɗanda ke ba da damar samun dama ga bayanan da gwamnati ke riƙewa.
An kafa 'yancin' yan jarida a hukumance a Burtaniya tare da rushewar Dokar Lasisi a cikin shekara ta 1695. Sweden ita ce ƙasa ta farko a duniya da ta karɓi 'yancin' yan jarida a cikin kundin tsarin mulkinta tare da Dokar' Yancin 'Yan Jarida ta 1766. [1] Sanarwar Duniya ta 1948 ta Majalisar Dinkin Duniya ta bayyana cewa: "Kowane mutum yana da 'yancin ra'ayi da faɗar albarkacin baki; wannan haƙƙin ya haɗa da' yancin riƙe ra'ayoyi ba tare da tsangwama ba, da neman, karɓa, da kuma ba da bayanai da ra'ayoyin ta hanyar kowane kafofin watsa labarai ba tare da la'akari da iyakoki ba"
Dangantaka da bugawa
[gyara sashe | gyara masomin]Ba a fassara 'yancin' yan jarida a matsayin rashin tsangwama daga bangarorin waje, kamar gwamnati ko ƙungiyar addini, amma a matsayin haƙƙin marubutan su buga ayyukansu ta wasu mutane. Wannan ra'ayin ya shahara ne daga ɗan jarida Amurka na ƙarni na 20, A. J. Liebling, wanda ya rubuta, "An tabbatar da 'yancin' yan jarida ne kawai ga waɗanda suka mallaki ɗaya". 'Yanci na' yan jarida yana ba mai bugawa ko mai bugawa iko na musamman akan abin da mai bugawa ya zaɓa ya bugawa, gami da haƙƙin ƙin bugawa wani abu saboda kowane dalili.[2] Idan marubucin ba zai iya cimma yarjejeniya ta son rai ba tare da mai bugawa don samar da aikin marubucin, to marubucin dole ne ya juya zuwa buga kansa.
Matsayi na 'yancin yada labarai a duk duniya
[gyara sashe | gyara masomin]
Baya ga ma'anar shari'a, kungiyoyi masu zaman kansu da yawa suna amfani da wasu ka'idoji don yin hukunci da matakin 'yancin' yan jarida a duk duniya. Wasu suna ƙirƙirar jerin ra'ayoyi, yayin da wasu suka dogara ne akan bayanai masu yawa:
- Reporters Without Borders (RWB) (Faransanci: Reporters sans frontières) (RSF) yayi la'akari da yawan 'yan jarida da aka kashe, aka kore su, ko kuma an tsananta musu, kasancewar mallakar jihar a talabijin da rediyo, da kuma kasancewar tantancewa da tantance kai a cikin kafofin watsa labarai, da kuma cikakkiyar' yancin kai da kuma matsalolin da 'yan jaridu na kasashen waje zasu iya fuskanta ga kasashe a matakan' yancin yada labarai.
- Kwamitin Kare 'Yan Jarida (CPJ) yana bin diddigin yawan' yan jarida da aka kashe kuma aka ɗaure su a matsayin fansa ga aikinsu. Ya ce yana amfani da kayan aikin aikin jarida don taimakawa 'yan jarida ta hanyar bin diddigin batutuwan' yancin jarida ta wurin bincike mai zaman kansa, manufofi na gano gaskiya, da cibiyar sadarwa ta' yan jarida na kasashen waje, gami da' yan jaridar da ke aiki a cikin ƙasashe a duk duniya. CPJ tana raba bayanai game da karya shari'o'i tare da wasu kungiyoyin 'yancin' yan jarida a duk duniya ta hanyar musayar' yancin faɗar albarkacin baki na duniya, cibiyar sadarwa ta duniya ta fiye da kungiyoyin faɗar gaskiya 119. CPJ kuma tana bin diddigin rashin hukunci a lokuta na kisan 'yan jarida. Ma'aikatan CPJ suna amfani da ƙa'idodi masu tsauri ga kowane shari'a; masu bincike da kansu suna bincika da tabbatar da yanayin da ke bayan kowane mutuwa ko ɗaurin kurkuku.
- Freedom House yana nazarin yanayin siyasa da tattalin arziki na kowace al'umma don tantance ko dangantakar dogaro ta wanzu wanda ke iyakance a aikace matakin 'yancin' yan jarida wanda zai iya kasancewa a ka'idar. Kungiyoyin masana suna tantance ƙimar 'yancin' yan jarida kuma suna tsara taƙaitaccen kowace ƙasa bisa ga tsarin ƙididdigar da ke nazarin yanayin siyasa, tattalin arziki, shari'a da aminci ga' yan jaridu bisa ga sikelin maki 100. Daga nan sai ya rarraba ƙasashe kamar suna da kyauta, wani ɓangare kyauta, ko a'a kyauta.[3]