Harshen Hyam
| Harshen Hyam | |
|---|---|
'Yan asalin magana | 300,000 (2014) |
| Lamban rijistar harshe | |
| ISO 639-3 |
jab |
| Glottolog |
hyam1245[1] |

Hyam dangunan yaruka ne da ke da mahimmanci ga harsunan yankin Filato a Najeriya. Hyam na Nok yare ne mai daraja (Blench a shekarar 2008). Rubuta ilimin zamantakewar al'umma na Hyam, Blench ya kula da Sait, da Dzar a matsayin nau'ikan daban, kuma ya lura cewa ana iya kallon Yat da Ankung a matsayin yarurruka daban-daban, duk da haka, Hayab (2016) ya gabatar da ra'ayi mabanbanta yana jayayya cewa Ankung ne, yare ne da ake kira Iduya, Hyam ba zai iya fahimtar hakan ba. A halin da ake ciki, Hyam, wanda mutanen Ham na Najeriya ke amfani da shi, wanda aka fi sani da 'Jaba' a cikin wani binciken kwanan nan da Philip Hayab, dan asalin yankin kuma masanin harshe wanda ya gudanar da bincike mai zurfi a cikin harshen, ya bayyana cewa Jaba yana da asalin asalin Hausa kuma yana da wulaƙanci kuma ya kamata a jefar dashi (John 2017).
Rarrabawa
[gyara sashe | gyara masomin]Masu magana da Hyam na asali ana samun su galibi a Jaba, Kachia da Kagarko . Ana kuma samun su a ƙananan hukumomin Jema'a da ke kudancin jihar Kaduna da kuma a ƙaramar hukumar Keffi ta jihar Nasarawa ta Najeriya .
Yaruka
[gyara sashe | gyara masomin]James (1998) ya rarraba yaruka na Hyam bisa ga ƙananan rukunonin da ya sanya ƙarƙashin ƙungiyar Ham ko Arewacin ofungiyar Proto-Plateau Ethno-Linguistic Cluster:
- Ham Kpop (Jaban Kwoi)
- Ham Ngat Ham (Jaban Katari)
- Ham Shambang (Samban)
- Ham Duhyah (ko Idun ) (Jaban Lungu)
- Ham Kworri ( Chori )
- Ham Det (Faik / Kenyi)
- Ham Netkun / Netwho (Gbaham)
- Ham Nyakpah (ko Nyankpa ) (Yeskwa)
- Ham Kong / Rhuini (Kamantan)
A cewar Hayab (2016: 5-11), duk da haka, mutanen Ham, ban da ƙaura na ƙaura, batun da ke buƙatar cikakken nazari, za a iya cewa ya yi magana mai zuwa:
- Hyam Taa Ham - 'Hyam ya bazu a yankin Ham' gami da Nok, Ghikyaar, Kuscum, Har Dzyee, Shong, da sauransu.
- Kwyeny - daidai yake da James's Hyam Kpop (ana magana da shi a Har Kwain ko Kwoi )
- Kyoli - yaren Kworri / Kwori (wanda aka fi sani da Chori )
- Saik
- Shamang - kamar Shambang
Hayab (2016: 6) ya ƙara á da cewa wasu nau'ikan na iya hada da:
- Dùya / Idúyà - daidai yake da Idun
- Gwora - Gora
- Yat
- Zhire - Kenyi.
Bugu da ari, Hayab (2016: 8) ya rarraba waɗannan yarukan zuwa gungu huɗu, AD, gwargwadon matakan fahimtarsu.
- Cluster A. Hyam Taa, Kwyeny, kuma Saik (duk da ba kasa da 90% phonological homogeneity a ƙamus
- Cungiya B. Kyoli da Shamang (suna da kusan 50% fahimta)
- Cluster C. Yat da Zhire (na iya kasancewa tare da A da B. Ana buƙatar ƙarin karatu)
- Rubuce-rubucen D. Idúyà [ko Idun ] da Gwora (suna tsaye a cikin wani yanki mai zaman kansa)
Sake lura cewa Hyam shine yaren da mutanen Ham ke magana dashi.
Jerin Blench (2019):
- Kwyeny
- Yaat
- Saik
- Dzar
- Hyam na Nok
Fasaha
[gyara sashe | gyara masomin]Kwamitin Hyam na Karatu da rubutu ya gano waɗancan alamomin na asali 41/42 a cikin rubutun rubutun.
- a a̱ bcd dz e e̱ fg gb gh h hw hyw i i̱ jk kh kp lmn ng ny oprs sh t thtn ts uvwy yw z zh
Wasula (Wasali)
[gyara sashe | gyara masomin]- Monophthongs
Gajerun Wasali (Vawella̱ Sha̱kuup)
- a a̱ e e̱ i i̱ ou
Wasali Dogo (Vawella̱ Sha̱ceri)
aa ee ii oo uu
- Diphthongs (Khwikhwir Vawel)
- ai au a̱u ou
Baƙi (Konsonan)
[gyara sashe | gyara masomin]- bcd dh dz fg gy gb gh ghy h hw hwy hyw jk ky kh khy kp lmn nh ng ny prs sh t thth tsnw vwy yw z zh
Lambobi
[gyara sashe | gyara masomin]Hayab (2016: 66) misalai, yana mai cewa "wadatar data samu a Hyam ta Koelle (1854: rataye, 2-188) da Meek (1931: 120) sun nuna cewa gasar Ham ɗin ta kusan wata hanyar da ba ta dace ba daga abin da aka samu a yau." Ya kara da cewa a bayyane yake cewa an sauya tsohon tsarin kirgawa da wanda aka yiwa salo na Hausa, sannan ya sake cewa "a halin yanzu, tsohon salon da goma (wanda ya kasance kop ) yanzu a matsayin ' shwak '. Lamarin da ya nuna kop (goma) ya nuna ba cikakke ba ne wanda ke lura da shaidar cewa ' mbwan shwak ' (11) ya nuna cewa mun kasance ba mu da yawa daga shwak (sha biyu). " Sannan ya ƙara da cewa "wannan saboda kalmar ' mbwan ' a zahiri tana nuna bwat - gajere ko 'saura'.
Abin da ke sama za a iya cewa gaskiya ne, idan aka yi la’akari da batun Tyap, wani yare da ya danganta shi, inda kalmar ta yanzu ta goma ta yi yawa, yayin da kalmar “kop / kwop” ta kusan ƙarewa, kamar yadda yake a Hyam, kuma ana amfani da ita ne don ƙidaya a dubbai. Kalmar "dubu" a cikin Tyap ita ce cyi kop / kwop, ma'ana (idan akayi la'akari da tsohuwar amfani da kalmar kop / kwop ), " sau dari - goma " ko " 100 X 10 ".
Wadannan, a cewar Hayab (2016: 66-67) lambobi ne da aka yi amfani dasu akalla shekaru 200 da suka gabata don ƙirgawa a Hyam.
| Hyam | Turanci | |
| 0 | npiit | sifili / ba komai |
| 1 | zhinni | daya |
| 2 | feli | biyu |
| 3 | atwayar | uku |
| 4 | naang | hudu |
| 5 | sha biyu | biyar |
| 6 | twani | shida |
| 7 | twarfo | bakwai |
| 8 | naarang | takwas |
| 9 | mbwan-kop | tara |
| 10 | kop | goma |
| 11 | mbwan-shwak | goma sha ɗaya |
| 12 | shwak | goma sha biyu / dozin / kammala |
| 24 | shwak i'feri | dozin biyu |
| 36 | shwak i'tat | dozin uku |
| 48 | shwak i'nang | dozin huɗu |
| 60 | shwak i'twoo | goma sha biyar |
| 72 | shwak i'twani | shida dozin |
| 84 | shwak i'twarfo | bakwai dozin |
| 96 | shwak i'naarang | takwas dozin |
| 108 | shwak i'mbwan-kop | tara dozin |
| 144 / rashin iyaka | sok-sok-gha | goma sha biyu / wanda ba za a iya lissafawa ba |
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]
- Blench (2008) Prospecting proto-Plateau. Manuscript.
- Hayab, P. J. (2016). Basic Hyam Grammar with Ethnographic Notes. Abuja: Beltina Digital Press.
- James, I. (1998). The Settler Phenomenon in the Middle Belt and the Problem of National Integration in Nigeria. Jos, Nigeria: Midland Press. ISBN 9783481169.
- John, P. H. (2017). Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: a discourse analysis investigation. PhD Dissertation submitted to the University of Stellenbosch, Unpublished
- Kambai A̱ka̱u T. L. (2014). The Tyap-English Dictionary. Benin City: Divine Press. ISBN 978-0272-15-1.
- Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: A discourse analysis investigation
- Roger Blench: Hyamic page
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Harshen Hyam". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.