Harshen Mbula

Harshen Mbula
Dangin harshen	Austronesian (en) Malayo-Polynesian (en) Nuclear Malayo-Polynesian (en) Harsunan Malay-Polynesian na Tsakiya da Gabas Eastern Malayo-Polynesian (en) Oceanic (en) Western Oceanic (en) Harshen Mbula
Lamban rijistar harshe
ISO 639-3	mna
Glottolog	mbul1263

Mbula (wanda aka fi sani da Mangap-Mbula, ) yare ne na Austronesian wanda kusan mutane 2,500 ke magana a Tsibirin Umboi da Tsibirin Sakar a Lardin Morobe na Papua New Guinea . Tsarin kalmominsa na asali shine batun-kalma-abu; yana da dabarun nuna alamun shari'a.

Sunan

Masu magana da Mbula gabaɗaya suna nuna wahalar bayyana sunan yarensu. A tarihi an ambaci shi a matsayin Mangap ko Kaimanga amma ana ɗaukar Kaimanga a matsayin kalma mai banƙyama tare da layin "mutumin daji mara ƙwarewa". Mangap ba a san shi da amfani; duk da haka, Mangaaba shine sunan da aka ba masu magana da Mbula daga Siassi Islanders. Mbula shine kawai sunan da aka sani da masu magana da Mbula da kansu suka yi amfani da shi, kodayake da yawa daga cikinsu ba su da masaniya da wannan.

Iyalin harshe da asalinsa

Mbula memba ne na ƙungiyar Oceanic na harsunan Austronesian . Da farko an gabatar da shi a matsayin memba na ƙungiyar yaren Siassi wanda shine saitin harsuna da suka fito daga Tsibirin Karkar a Lardin Madang na Papua New Guinea, tare da bakin tekun Finschafen da kuma fadin New Britain. Koyaya, shaidu na baya-bayan nan sun nuna cewa zuriyar Vitiaz Dialect Linkage ce. Dangantakar kwayoyin halitta mafi kusa ita ce yarukan Kilenge da Maleu; maƙwabcinsa mafi kusa shine yaren Papuan Kovai .

Wurin da yake

Masu magana da Mbula galibi suna cikin ƙauyuka bakwai: Gaura, Yangla, Birik, Marile, Kampalap, Kabi da Sakar. Wadannan ƙauyuka suna kan tsibirin Sakar da gabashin rabin tsibirin Umboi. Dukkanin tsibirai ne masu saurin fashewa kuma dukansu suna da wadataccen wasa, katako da kifi. Yanayi ya rinjayi harshe a cikin cewa akwai takamaiman abubuwa da yawa na ƙamus don nau'ikan kifi, harsashi, jiragen ruwa, raga, mashi da nau'ikan motsi -pet 'don fita, bayyana, faruwa' da -le 'don shiga' wanda ke bayyana hanyoyin motsi waɗanda ke da radially zuwa waje zuwa teku ko radially zuwa ciki daga teku.

Mutane da al'adu

Mulkin mallaka ya yi tasiri sosai a kan al'adun masu magana da Mbula. Missionization ya fara ne a shekara ta 1884 kuma yawancin masu magana da Mbula yanzu suna nuna kansu a matsayin Krista. Wasu hadisai suna riƙe da su daga addinan kabilanci; mafi mahimmanci daga cikinsu sune wadanda suka shafi maita, fararen sihiri da duba. An gano nau'ikan sihiri guda biyu tsakanin masu magana, naborou, sihiri mai amfani da samari da yawa ke amfani da shi wajen bin 'yan mata da yaamba, wani nau'in sihiri mai lalacewa wanda aka yi amfani da shi don la'ana da cutar da wasu. Wani nau'i na uku, pu, an dauke shi mafi muni, wanda aka yi amfani da shi kawai don kashewa ko nakasa mutane.

Tattaunawar harshe

Mangap-Mbula wani bangare ne na cibiyar kasuwanci mai yawa a baya tare da kungiyoyin harsuna masu iyaka, musamman wadanda ke cikin ƙungiyar yaren Ngero na tsibirin Siassi wanda ya zama cibiyar cibiyar kasuwanci. A sakamakon haka, kusan kashi 65% na masu magana da Mbula suna da aƙalla wasu harsuna biyu a cikin Tok Pisin kuma wasu kashi 30% suna magana da fahimtar wasu Ngero. Saboda missions da sauran dalilai, 35% na iya magana da rubuta Turanci.

Fasahar sauti

Sautin da aka yi amfani da shi

Alamun ma'anar Mbula kamar yadda aka nuna a cikin tebur mai zuwa:

Sautin da ke tattare da shi

		Biyuwa	Dental / Alveolar	Velar
Hanci		m	n	ŋ
Plosive	voiceless	p	t	k
	voiced	b	d	ɡ
	prenasal	ᵐb	ⁿd	ᵑɡ
Fricative	voiceless		s
	voiced		z
Hanyar gefen			l
Trill			r
Glide		w	j

Ana gane ma'anar /b/ a matsayin [β] ta hanyar intervocalic. Tsayawa na Prenasalised, yayin da yake buƙatar raka'a biyu na phonetic, sun wanzu a matsayin ɗayan phonemic guda ɗaya. Ana bi da sautin palatal /j/ a matsayin mai sautin murya a cikin nazarin morphophonemic yayin da ake nazarin sautin labio-velar /w/ a hankali. Dukkanin maganganun da ba su da murya, /p t k/, ana zabar su da kalmar sakin hanci mara murya a ƙarshe. Dukkanin velars suna gaba ko baya, dangane da wasula nan da nan kusa da su a cikin wannan syllable. /t/ an palatalized zuwa murya mara murya, laminal, post-alveolar plosive lokacin da aka bi shi da iyakar morpheme da /i/.

Sautin sautin

Mbula yana da sautin wasali guda biyar kamar yadda aka nuna a cikin tebur mai zuwa. Sautunan gaba na gaba ba su da zagaye kuma sautunan baya suna da zagaye. /i/ da /u/ na iya zama lax ko tense kuma /e/ na iya kasancewa rabin kusa da rabin bude lax. Duk sautunan na iya zama gajere ko tsawo, kodayake ana fassara wannan a cikin ilimin sauti a matsayin jerin sautuna biyu maimakon a matsayin kasancewar sautunan sautuna masu tsawo. Ana saukar da sautunan biyu /i/ da /u/ dan kadan lokacin da /e/, /o/, ko /a/ suka biyo baya.