Jump to content

Harshen Suyá

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Harshen Suyá
'Yan asalin magana
350 (2006)
Lamban rijistar harshe
ISO 639-3 suy
Glottolog suya1243[1]
Matsayi na harsuna

KĩsêdJê (Suyá, Kĩsêjê: Khersêtjê kapẽ нена [khĩˈsedʒe kaˈpẽẽẽẽ]) yare ne na Arewacin Jê (Jê, Macro-Jê) da ake magana a Mato Grosso, ta kasar Brazil . Yana da alaƙa da Tapayúna; tare, sun kafa reshen Tapajós na Arewacin Jê . :7

Kĩsêdjê yana da alaƙa da Tapayúna; [2]: 10-2 abin da ya gabata a kan Kogin Tapajós, wanda Kĩsê djê da Tapayuna suka raba, har yanzu yana cikin tarihin baki. : 9 Bambance-bambance na sauti tsakanin harsuna sun haɗa da abubuwan da ke tattare da Proto-Northern Jê *m/*mb, *mr/*mbr, *c (a farkon), (a cikin codas), da *b (a cikin kalmomin da aka jaddada). A cikiw">n Kĩw">s, ana nuna waɗannan ƙamus a mat m / mb, mr / mbr, s, n, da p, bi da bi, yayin da Tapayúna yana da w ([w̃]), nr ([ɾ̃]), t ([t̪]), j ([j]), da w ([w]) a cikin waɗannan kalmomi.[3]:85[4]:10–2

Fasahar sauti

[gyara sashe | gyara masomin]

Sautin da aka yi amfani da shi

[gyara sashe | gyara masomin]

s ya adana ƙwayoyin Proto-Tapajós kusan ba su da lalacewa, ban da canjin sauti *t̪h > s.[5] : 560 :560

Tebur mai zuwa ya lissafa wasu daga cikin yiwuwar farawa na Kĩsêdjê; ::126 ban da haka, mafi yawansu na iya haɗuwa da /w/ ko /ɲ/ (a cikin kalmomin da Proto-Northern Jê etyma suka ƙunshi ɗaya daga cikin *wa, *wə̂, ko *jê, waɗanda aka bincika a matsayin ƙwayoyin rikitarwa). Hanyoyin da ke ƙarƙashin hanci suna samun matakin baki kafin ƙwayoyin baki.[6]:127–8

Farawar Kĩsêdjê
Labari Labari +rhotic
Dental / (Post) alveolar
Palatal Velar Velar +rhotic
Gishiri Glottal +rhotic
Dakatar da fili p /p/ [p] t /t/ [t̪] tj /tʃ/ [tʃ] k /k/ [k]
da ake nema th /th/ [t̠h] kh /kh/ khr / Khī/ [khɹ]
da aka haifa kafin a yi aure nt /nt/ [nt̪]
hanci m/mb /m/ [m]/[mb] Mr/mbr / m/ n/nd /n/ [n]/[nd] nh/j /ɲ/ [ɲ]/[nj] ~ [j] ng /ŋ/ [ŋ]/[ŋg] Ngg /ŋɹ̃/[ŋgɹ]
Fricative s /s/s][s] h (w) /h (w) / [h (w)) ] H.
Mai sautin w /w/ [w] r /ī]

Sautin sautin

[gyara sashe | gyara masomin]

An nuna lissafin wasula na Kĩsêdjê a ƙasa (an ba da wakilcin orthographic a cikin italics; haruffa a cikin slashes suna tsaye ne ga dabi'un IPA na kowane wasali). ::125 Nonato (2014) ya ba da rahoton cewa babu bambancin allophonic.[6]::127 Ta hanyar yarjejeniya, tilde, wanda yake wani ɓangare na zane-zane wanda ke nuna wasula na hanci, an bar shi a cikin orthography da ke biyowa <m>, <n>, da <nh> (amma ba <ng> ba), kamar yadda yake a cikin <mo> [mɔ̃] 'don tafiya (jama'a) ". </mo></ng></nh></n></m>Bugu da ƙari, ba a rarrabe wasula /ī/ da /ã/ a cikin rubutun (dukansu an rubuta su a matsayin <ã>). [6]:130–1

Magana Hanci
A gaba Tsakiya Komawa A gaba Tsakiya Komawa
Kusa i /i/ da /ɨ/ u /u/ ĩ /ĩ/ ỹ /ɨ̃/ ũ /ũ/
Tsakanin Tsakiya ê /e/ A / A/ Ya / ya/ ẽ /ẽ/ An yi amfani da ita a matsayin õ /õ/
Bude-tsakiya da /ɛ/ A /ɜ/ o /ɔ/
Bude a /a/ ã /ã/

Sautin murya

[gyara sashe | gyara masomin]

Kĩsêdjê yana da wani abu mai ban mamaki inda ake saka wasula a cikin kalmomin ƙarshe waɗanda ainihin siffarsu ta ƙare a cikin ma'ana; : 128-30 ta wannan hanyar, duk maganganun sun ƙare a cikin wasula a saman a cikin Kĩsêdjê . Vowel epenthesis sau da yawa yana haifar da coda na asali zuwa lenite. Sakamakon sauye-sauye ana wakiltar su ta hanyar orthographically, kamar yadda dawe a cikin thep [ˈt̠hɛp] / thewe [ˈtę] 'kifi", wit [ˈwitō] / wiri [ˈwiɾi] 'kawai", nggrôt [ˈŋgɹot] / Nggôrô [ˈŋgɪoɾo] 'Pleiades', khẽn [ˈkhɛ̃nzar] 'dutse', 'Hwisysômy' [hwɨsomɨˈsô][7] A cikin kalmomin da suka ƙare a cikin wani nau'i na rhotic, ana saka wasula na echo ba tare da la'akari da ko kalmar tana cikin matsayi na ƙarshe ba, kamar yadda a cikin ngõrõ [ˈ Мәсих] 'don barci' (nau'o'in kamar *[ˈ Мәсих] ba a tabbatar da su ba). [6] : 128–30 :128–30

Yanayin Yanayi

[gyara sashe | gyara masomin]

Kamar yadda yake a duk sauran harsunan Arewacin Jê, aikatau suna canzawa don <i id="mwAUM">Ƙayyadadden</i> kuma saboda haka suna da adawa ta asali tsakanin nau'in ƙayyadaddun (kuma nau'in B da babban nau'in ) da kuma nau'in da ba a ƙayyadada ba (kuma nau-nau'in A [4] da kuma nau-nauyin [6]). Ana amfani da siffofi masu ƙayyadaddun a cikin sassan matrix kawai, yayin da ake amfani da siffofin da ba a ƙayyadadden su ba a duk nau'ikan sassan da ke ƙasa ::140 da kuma wasu sassan matrikhi. [6][8] Ana samar da siffofin da ba su da iyaka ta hanyar ƙaddamarwa da / ko maye gurbin prefix. Wasu kalmomi (ciki har da duk kwatanci ban da katho 'don barin', wanda ba a iyakance shi ba shine kathoro) ba su da bambancin iyaka.

Abubuwan da ba su da iyaka sune /-́/ (/Sai/ yawan zaɓi, wanda aka samo a cikin kalmomi masu yawa, tare da allomorph /-j/ bayan wasali /a/), /-n/ (wanda aka samo a wasu kalmomi masu wucewa), da kuma /-k/, /-m/, da /-t/ (wanda ake samu a cikin ƙananan kalmomi marasa iyaka waɗanda ke ɗaukar batun suna lokacin da ya ƙare), kamar yadda aka nuna a cikin teburin da ke ƙasa.

Ƙaddamarwa a cikin Kĩsêdjê
Ƙayyadadden ba ta da iyaka gloss
ƙayyadaddun /-[[/]] (/-j/ bayan /a/)
mo ya mutuSanya zuwa (da yawa)
Ayyuka BayyanawaYanayi don kashewa (singular) (daidai)
mafarki mafarki don ƙetare
jantô A lokacin da aka haifaMatsayi ratayewa (da yawa)
py Pyry don ɗaukar (singular) (daidai)
twâ twârâRashin tausayi don wanka
ngre ngere don rawa
mba mbaj don sanin, don ji, don fahimta
Muha hwaj don kashewa (jama'a) (da yawa)
kapa kapaj don cirewa (singular) (daidai)
ka kaj zuwa grill (singular) (daidai)
ƙayyadaddun /-n/
ru gudun zubar da ruwa
mbâ mbân don kamawa (singular) (daidai)
kakhe kakhên zuwa gogewa
A ciki ta'un don aiki
jandê jandênn don matsawa, don matsawa
jarẽ jar din ya ce
ƙayyadaddun /-k/
naka thyk don mutuwa
Ruwa Ruwak sauka
ya ɓace Harkak don farfadowa
ƙayyadaddun /-m/
haka ne za a iyam zuwa (singular) (daidai)
IHO Khõm don sha
ta Za a haife shim tsayawa (singular) (daidai)
ƙayyadaddun /-t/
angjê Har ila yau, yarent don shiga (jama'a) (da yawa)

In Proto-Northern Jê, several verbs derived their finite forms by means of leniting the stem-final consonant (*-t, *-c, *-k*-r, *-j, *-r).[5]:544 In Kĩsêdjê, at least three verbs retain this pattern, though the relation between the finite and nonfinite forms has been obfuscated by a series of regular sound changes, including *-ôj > -wâj (-âj after a labial), *-c > -t.

Ƙaddamarwa a cikin Kĩsêdjê
Ƙayyadadden ba ta da iyaka gloss Proto-Northern Jê finite Proto-Northern Jê ba a gama ba
ngõrõ Nhon don barci *ŋõr *ñõt
pâj / pâji karami zuwa *bôj *bôc
ro hwâj / ro hwâji Hanyar da za a yi amfani da ita don cirewa (da yawa) *ba'a *ma'aikata

Tsohon prefix na palatalizing

[gyara sashe | gyara masomin]

A cikin Proto-Northern Jê, ƙananan kalmomi sun kafa siffofin su marasa iyaka ta hanyar amfani da ɗaya daga cikin hanyoyin da aka ambata a sama da kuma tsarin morphophonological inda farkon syllable mai jaddada ya zama palatal, kuma an tashe maɓallin syllable da aka jaddada (idan zai yiwu); an danganta wannan ga tasirin prefix mai jaddar palatalizing ba tare da iyaka ba. A cikin Kĩsêdjê, wasu daga cikin waɗannan aikatau har yanzu suna bin tsarin archaic, kodayake dangantakar da ke tsakanin siffofin ƙayyadaddun da ba ƙayyadadden ba ta ɓace ta hanyar jerin canje-canje na yau da kullun.[5]

  1. Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Harshen Suyá". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  2. Rodrigues, Cíntia Karla Coelho (2011). "Comparando as consoantes das línguas Tapajúna e Suyá". Alfa: Revista de Linguística. 55 (2): 601–11. doi:10.1590/S1981-57942011000200011.
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Nikulin-Macro-Je
  4. 4.0 4.1 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Santos-thesis
  5. 5.0 5.1 5.2 Nikulin, Andrey; Salanova, Andrés Pablo (October 2019). "Northern Jê Verb Morphology and the Reconstruction of Finiteness Alternations". International Journal of American Linguistics. 85 (4): 533–567. doi:10.1086/704565. S2CID 204369114. Cite error: Invalid <ref> tag; name "Nikulin-Salanova-2019" defined multiple times with different content
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Nonato-thesis
  7. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Beauchamp-2019
  8. Gildea, Spike; Castro Alves, Flávia de (2010). "Nominative-absolutive: Counter-universal split ergativity in Jê and Cariban" (PDF). Typological Studies in Language. 89: 159–200. doi:10.1075/tsl.89.07gil. Retrieved 8 August 2020.