Harshen Suyá
| Harshen Suyá | |
|---|---|
'Yan asalin magana | 350 (2006) |
| |
| Lamban rijistar harshe | |
| ISO 639-3 |
suy |
| Glottolog |
suya1243[1] |
|
|
|

KĩsêdJê (Suyá, Kĩsêjê: Khersêtjê kapẽ нена [khĩˈsedʒe kaˈpẽẽẽẽ]) yare ne na Arewacin Jê (Jê, Macro-Jê) da ake magana a Mato Grosso, ta kasar Brazil . Yana da alaƙa da Tapayúna; tare, sun kafa reshen Tapajós na Arewacin Jê . :7
Kĩsêdjê yana da alaƙa da Tapayúna; [2]: 10-2 abin da ya gabata a kan Kogin Tapajós, wanda Kĩsê djê da Tapayuna suka raba, har yanzu yana cikin tarihin baki. : 9 Bambance-bambance na sauti tsakanin harsuna sun haɗa da abubuwan da ke tattare da Proto-Northern Jê *m/*mb, *mr/*mbr, *c (a farkon), *ñ (a cikin codas), da *b (a cikin kalmomin da aka jaddada). A cikiw">n Kĩw">s, ana nuna waɗannan ƙamus a mat m / mb, mr / mbr, s, n, da p, bi da bi, yayin da Tapayúna yana da w ([w̃]), nr ([ɾ̃]), t ([t̪]), j ([j]), da w ([w]) a cikin waɗannan kalmomi.[3]:85[4]:10–2
Fasahar sauti
[gyara sashe | gyara masomin]Sautin da aka yi amfani da shi
[gyara sashe | gyara masomin]Kĩs ya adana ƙwayoyin Proto-Tapajós kusan ba su da lalacewa, ban da canjin sauti *t̪h > s.[5] : 560 :560
Haske
[gyara sashe | gyara masomin]Tebur mai zuwa ya lissafa wasu daga cikin yiwuwar farawa na Kĩsêdjê; ::126 ban da haka, mafi yawansu na iya haɗuwa da /w/ ko /ɲ/ (a cikin kalmomin da Proto-Northern Jê etyma suka ƙunshi ɗaya daga cikin *wa, *wə̂, ko *jê, waɗanda aka bincika a matsayin ƙwayoyin rikitarwa). Hanyoyin da ke ƙarƙashin hanci suna samun matakin baki kafin ƙwayoyin baki.[6]:127–8
| Labari | Labari +rhotic |
Dental / (Post) alveolar |
Palatal | Velar | Velar +rhotic |
Gishiri | Glottal +rhotic | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dakatar da | fili | p /p/ [p] | t /t/ [t̪] | tj /tʃ/ [tʃ] | k /k/ [k] | ||||
| da ake nema | th /th/ [t̠h] | kh /kh/ | khr / Khī/ [khɹ] | ||||||
| da aka haifa kafin a yi aure | nt /nt/ [nt̪] | ||||||||
| hanci | m/mb /m/ [m]/[mb] | Mr/mbr / m/ | n/nd /n/ [n]/[nd] | nh/j /ɲ/ [ɲ]/[nj] ~ [j] | ng /ŋ/ [ŋ]/[ŋg] | Ngg /ŋɹ̃/[ŋgɹ] | |||
| Fricative | s /s/s][s] | h (w) /h (w) / [h (w)) ] | H. | ||||||
| Mai sautin | w /w/ [w] | r /ī] | |||||||
Sautin sautin
[gyara sashe | gyara masomin]An nuna lissafin wasula na Kĩsêdjê a ƙasa (an ba da wakilcin orthographic a cikin italics; haruffa a cikin slashes suna tsaye ne ga dabi'un IPA na kowane wasali). ::125 Nonato (2014) ya ba da rahoton cewa babu bambancin allophonic.[6]::127 Ta hanyar yarjejeniya, tilde, wanda yake wani ɓangare na zane-zane wanda ke nuna wasula na hanci, an bar shi a cikin orthography da ke biyowa <m>, <n>, da <nh> (amma ba <ng> ba), kamar yadda yake a cikin <mo> [mɔ̃] 'don tafiya (jama'a) ". </mo></ng></nh></n></m>Bugu da ƙari, ba a rarrabe wasula /ī/ da /ã/ a cikin rubutun (dukansu an rubuta su a matsayin <ã>). [6]:130–1
| Magana | Hanci | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| A gaba | Tsakiya | Komawa | A gaba | Tsakiya | Komawa | |
| Kusa | i /i/ | da /ɨ/ | u /u/ | ĩ /ĩ/ | ỹ /ɨ̃/ | ũ /ũ/ |
| Tsakanin Tsakiya | ê /e/ | A / A/ | Ya / ya/ | ẽ /ẽ/ | An yi amfani da ita a matsayin | õ /õ/ |
| Bude-tsakiya | da /ɛ/ | A /ɜ/ | o /ɔ/ | |||
| Bude | a /a/ | ã /ã/ | ||||
Sautin murya
[gyara sashe | gyara masomin]Kĩsêdjê yana da wani abu mai ban mamaki inda ake saka wasula a cikin kalmomin ƙarshe waɗanda ainihin siffarsu ta ƙare a cikin ma'ana; : 128-30 ta wannan hanyar, duk maganganun sun ƙare a cikin wasula a saman a cikin Kĩsêdjê . Vowel epenthesis sau da yawa yana haifar da coda na asali zuwa lenite. Sakamakon sauye-sauye ana wakiltar su ta hanyar orthographically, kamar yadda dawe a cikin thep [ˈt̠hɛp] / thewe [ˈtę] 'kifi", wit [ˈwitō] / wiri [ˈwiɾi] 'kawai", nggrôt [ˈŋgɹot] / Nggôrô [ˈŋgɪoɾo] 'Pleiades', khẽn [ˈkhɛ̃nzar] 'dutse', 'Hwisysômy' [hwɨsomɨˈsô][7] A cikin kalmomin da suka ƙare a cikin wani nau'i na rhotic, ana saka wasula na echo ba tare da la'akari da ko kalmar tana cikin matsayi na ƙarshe ba, kamar yadda a cikin ngõrõ [ˈ Мәсих] 'don barci' (nau'o'in kamar *[ˈ Мәсих] ba a tabbatar da su ba). [6] : 128–30 :128–30
Yanayin Yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]Ƙarshen
[gyara sashe | gyara masomin]Kamar yadda yake a duk sauran harsunan Arewacin Jê, aikatau suna canzawa don <i id="mwAUM">Ƙayyadadden</i> kuma saboda haka suna da adawa ta asali tsakanin nau'in ƙayyadaddun (kuma nau'in B da babban nau'in ) da kuma nau'in da ba a ƙayyadada ba (kuma nau-nau'in A [4] da kuma nau-nauyin [6]). Ana amfani da siffofi masu ƙayyadaddun a cikin sassan matrix kawai, yayin da ake amfani da siffofin da ba a ƙayyadadden su ba a duk nau'ikan sassan da ke ƙasa ::140 da kuma wasu sassan matrikhi. [6][8] Ana samar da siffofin da ba su da iyaka ta hanyar ƙaddamarwa da / ko maye gurbin prefix. Wasu kalmomi (ciki har da duk kwatanci ban da katho 'don barin', wanda ba a iyakance shi ba shine kathoro) ba su da bambancin iyaka.
Abubuwan da ba su da iyaka sune /-́/ (/Sai/ yawan zaɓi, wanda aka samo a cikin kalmomi masu yawa, tare da allomorph /-j/ bayan wasali /a/), /-n/ (wanda aka samo a wasu kalmomi masu wucewa), da kuma /-k/, /-m/, da /-t/ (wanda ake samu a cikin ƙananan kalmomi marasa iyaka waɗanda ke ɗaukar batun suna lokacin da ya ƙare), kamar yadda aka nuna a cikin teburin da ke ƙasa.
| Ƙayyadadden | ba ta da iyaka | gloss |
|---|---|---|
| ƙayyadaddun /-[[/]] (/-j/ bayan /a/) | ||
| mo | ya mutuSanya | zuwa (da yawa) |
| Ayyuka | BayyanawaYanayi | don kashewa (singular) (daidai) |
| mafarki | mafarki | don ƙetare |
| jantô | A lokacin da aka haifaMatsayi | ratayewa (da yawa) |
| py | Pyry | don ɗaukar (singular) (daidai) |
| twâ | twârâRashin tausayi | don wanka |
| ngre | ngere | don rawa |
| mba | mbaj | don sanin, don ji, don fahimta |
| Muha | hwaj | don kashewa (jama'a) (da yawa) |
| kapa | kapaj | don cirewa (singular) (daidai) |
| ka | kaj | zuwa grill (singular) (daidai) |
| ƙayyadaddun /-n/ | ||
| ru | gudun | zubar da ruwa |
| mbâ | mbân | don kamawa (singular) (daidai) |
| kakhe | kakhên | zuwa gogewa |
| A ciki | ta'un | don aiki |
| jandê | jandênn | don matsawa, don matsawa |
| jarẽ | jar din | ya ce |
| ƙayyadaddun /-k/ | ||
| naka | thyk | don mutuwa |
| Ruwa | Ruwak | sauka |
| ya ɓace | Harkak | don farfadowa |
| ƙayyadaddun /-m/ | ||
| haka ne | za a iyam | zuwa (singular) (daidai) |
| IHO | Khõm | don sha |
| ta | Za a haife shim | tsayawa (singular) (daidai) |
| ƙayyadaddun /-t/ | ||
| angjê | Har ila yau, yarent | don shiga (jama'a) (da yawa) |
In Proto-Northern Jê, several verbs derived their finite forms by means of leniting the stem-final consonant (*-t, *-c, *-k → *-r, *-j, *-r).[5]:544 In Kĩsêdjê, at least three verbs retain this pattern, though the relation between the finite and nonfinite forms has been obfuscated by a series of regular sound changes, including *-ôj > -wâj (-âj after a labial), *-c > -t.
| Ƙayyadadden | ba ta da iyaka | gloss | Proto-Northern Jê finite | Proto-Northern Jê ba a gama ba |
|---|---|---|---|---|
| ngõrõ | Nhon | don barci | *ŋõr | *ñõt |
| pâj / pâji | karami | zuwa | *bôj | *bôc |
| ro hwâj / ro hwâji | Hanyar da za a yi amfani da ita | don cirewa (da yawa) | *ba'a | *ma'aikata |
Tsohon prefix na palatalizing
[gyara sashe | gyara masomin]A cikin Proto-Northern Jê, ƙananan kalmomi sun kafa siffofin su marasa iyaka ta hanyar amfani da ɗaya daga cikin hanyoyin da aka ambata a sama da kuma tsarin morphophonological inda farkon syllable mai jaddada ya zama palatal, kuma an tashe maɓallin syllable da aka jaddada (idan zai yiwu); an danganta wannan ga tasirin prefix mai jaddar palatalizing ba tare da iyaka ba. A cikin Kĩsêdjê, wasu daga cikin waɗannan aikatau har yanzu suna bin tsarin archaic, kodayake dangantakar da ke tsakanin siffofin ƙayyadaddun da ba ƙayyadadden ba ta ɓace ta hanyar jerin canje-canje na yau da kullun.[5]
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Harshen Suyá". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Rodrigues, Cíntia Karla Coelho (2011). "Comparando as consoantes das línguas Tapajúna e Suyá". Alfa: Revista de Linguística. 55 (2): 601–11. doi:10.1590/S1981-57942011000200011.
- ↑ Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedNikulin-Macro-Je - ↑ 4.0 4.1 Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedSantos-thesis - ↑ 5.0 5.1 5.2 Nikulin, Andrey; Salanova, Andrés Pablo (October 2019). "Northern Jê Verb Morphology and the Reconstruction of Finiteness Alternations". International Journal of American Linguistics. 85 (4): 533–567. doi:10.1086/704565. S2CID 204369114. Cite error: Invalid
<ref>tag; name "Nikulin-Salanova-2019" defined multiple times with different content - ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedNonato-thesis - ↑ Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedBeauchamp-2019 - ↑ Gildea, Spike; Castro Alves, Flávia de (2010). "Nominative-absolutive: Counter-universal split ergativity in Jê and Cariban" (PDF). Typological Studies in Language. 89: 159–200. doi:10.1075/tsl.89.07gil. Retrieved 8 August 2020.