Hukuncin da ba a yi shari'a ba
 Hukuncin da ba a yi shari'a ba | |
|---|---|
type of crime (en)  | |
| Bayanai | |
| Ƙaramin ɓangare na | hukuntarwa da kisa |
| Fuskar |
criminal law (en) |
Hukuncin da ba na Shari'a ba shine hukunci ga wani laifi ko laifi wanda ake yi ba tare da Tsarin shari'a ko sa ido ta kotu ko Kotun ta hanyar shari'a.
Da yake da sha'awar siyasa
[gyara sashe | gyara masomin]Hukunce-hukunce na waje sau da yawa alama ce ta gwamnatocin siyasa, amma har ma da masu ikirarin kansu ko kuma an san su da mulkin demokraɗiyya na duniya don amfani da hukunci na waje a wasu yanayi.
Kodayake amfani da hukuncin kisa na doka yana raguwa a duk duniya, mutane ko kungiyoyi da ake ganin barazana - ko ma kawai "ba a so" - ga gwamnati duk da haka ana iya yin niyya don azabtarwa ta hanyar gwamnati ko wakilan ta. Irin waɗannan ayyukan galibi suna faruwa da sauri, tare da jami'an tsaro da ke aiki a ɓoye, ana yin su ta hanyar da za a guje wa babbar murya ta jama'a da / ko zargi na duniya wanda zai nuna mummunar tasiri ga jihar. Wani lokaci, masu kisan kai wakilai ne a waje da gwamnati. Kungiyoyin masu aikata laifuka, irin su La Cosa Nostra, an ruwaito cewa an yi amfani da su don irin wannan dalili.
Wani yiwuwar shi ne cewa jami'an tsaro su hukunta wanda aka azabtar, amma a karkashin yanayin da ya sa ya zama kamar kare kansa ko kashe kansa. Ana iya kammala tsohon ta hanyar dasa makamai da aka harba kwanan nan kusa da jikin, na ƙarshe ta hanyar ƙirƙirar shaidar da ke ba da shawarar kashe kansa. A irin waɗannan lokuta, yana iya zama da wahala a tabbatar da cewa masu aikata laifin sun yi kuskure. Saboda haɗarin da ke tattare da rikice-rikicen makamai, har ma 'yan sanda ko sojoji waɗanda zasu iya son ɗaukar abokin gaba da rai har yanzu suna iya kashewa don kare kansu ko fararen hula, kuma suna iya ƙetare layin zuwa kisan kai.
Faduwar tilasta (ko tilasta bacewar) yana faruwa ne lokacin da wata jihar ko kungiya ta siyasa ko ta ɗaure mutum a asirce ko kuma ta wani ɓangare na uku tare da izini, tallafi, ko yarda da wata jiya ko kungiya na siyasa, sannan ya ƙi amincewa da makomar mutumin da inda yake, tare da niyyar sanya wanda aka azabtar a waje da kariya ta doka.[1]
Za a iya tsarawa kuma a aiwatar da hukunci na waje ta wani reshe na jihar, ba tare da sanar da wasu rassa ba, ko ma ba tare da an umarce su da yin irin waɗannan ayyukan ba. Sauran rassan wani lokacin suna amincewa da hukunci bayan gaskiyar. Hakanan suna iya rashin jituwa da shi, dangane da yanayin, musamman ma lokacin da rikice-rikicen manufofi na ciki ko na ciki ya kasance a cikin kayan aikin siyasa na jihar.
A lokutan sata- yaƙi, bala'i na halitta, rushewar al'umma, ko kuma idan babu tsarin shari'ar aikata laifuka, ana iya samun karuwar abubuwan da suka faru na azabtarwa ba tare da shari'a ba. A irin wannan yanayi, 'yan sanda ko ma'aikatan soja na iya samun izini ba bisa ka'ida ba don azabtar da mutane da ke da hannu a fashi, tashin hankali da sauran ayyukan tashin hankali, musamman idan aka kama su a cikin laifin flagrante. Wannan matsayi wani lokacin kansa ya lalace, wanda ke haifar da mutuwar mutanen da ba su da kyau, wato, dangi marasa laifi waɗanda ke cikin wuri mara kyau a lokacin da ba daidai ba.[2]
A duk faɗin duniya
[gyara sashe | gyara masomin]Tarihi
[gyara sashe | gyara masomin]Wyatt Earp ya jagoranci rundunar tarayya, a cikin Earp Vendetta Ride, a lokacin bazara na 1882 wanda ke da hannu a kisan 'yan fashi huɗu "Cowboys" da suka yi imanin sun yi wa' yan uwansa Virgil da Morgan Earp kwanton bauna, sun gurgunta tsohon kuma sun kashe na ƙarshe.
Troika na NKVD da Majalisar Musamman ta NKVD misalai ne daga Tarihin Tarayyar Soviet, inda azabtarwa ta waje "ta hanyar gudanarwa" ta kasance wani ɓangare na manufofin jihar. Sauran kungiyoyin 'Yan sanda na sirri na Soviet kamar Stasi na Gabashin Jamus, Romanian Securitate suma sun yi amfani da shi daga lokaci zuwa lokaci.
Yawancin mulkin kama-karya na Latin Amurka sun kafa kisan kiyashi na abokan gaba a kai a kai; don daya daga cikin sanannun misalai, duba Operation Condor .
Mutuwar shugabannin ƙungiyar ''Yan tawaye na birane, Red Army Faction, Ulrike Meinhof, Andreas Baader, Gudrun Ensslin da Jan-Carl Raspe a Jamus ta Yamma wasu daga cikin waɗanda ke cikin ƙungiyoyin hagu masu tsattsauran ra'ayi suna ɗaukar su a matsayin kisan kai, ka'idar da ta dogara da shaidar Irmgard Möller.
A cikin shekarun mulkin wariyar launin fata (daga 1948 zuwa farkon shekarun 1990), an kuma zargi jami'an tsaron Afirka ta Kudu da yin amfani da hanyoyin da ba su dace ba wajen tunkarar abokan hamayyarsu na siyasa. Bayan an sake shi, Nelson Mandela zai yi la'akari da waɗannan ayyuka a matsayin hujja na Ƙarfi na Uku. Gwamnatin F.W. de Klerk ta musanta hakan. Daga baya Kwamitin Gaskiya da Sasantawa na Afirka ta Kudu, wanda Archbishop Desmond Tutu ke jagoranta zai gano cewa duka hukumomin soji da na 'yan sanda kamar Ofishin Haɗin gwiwar Jama'a da C10 da ke Vlakplaas sun kasance da laifin take haƙƙin ɗan adam. Wannan ya sa kotun hukunta manyan laifuka ta duniya ta ayyana wariyar launin fata a matsayin laifin cin zarafin bil adama.