Javanese script
| Javanese script | |
|---|---|
 | |
| Type |
abugida (en) 
|
| Languages |
Harshen Javanese, Madurese (en) , Kangeanic (en) , Betawi (mul) da Sanskrit |
Parent systems |
|
| Direction | Samfuri:ISO 15924 direction |
| ISO 15924 |
Java, 361 |
Unicode alias | Samfuri:ISO 15924 alias |
Rubutun Java ( Javanese ), wanda kuma aka sani da hanacaraka, carakan, da dentawyanjana, yana ɗaya daga cikin rubutun gargajiya na Indonesia da aka haɓaka a tsibirin Java . Ana amfani da rubutun ne musamman don rubuta yaren Java kuma an yi amfani da shi don rubuta wasu harsunan yanki da dama kamar Sundanese da Madurese, harshen yankin Malay, da kuma harsunan tarihi Kawi da Sanskrit . Ya yi tasiri sosai kan rubutun Balinese wanda daga gare shi ne tsarin rubutun Sasak ya samo asali. Mutanen Java suna amfani da rubutun Java don rubuta rubuce-rubuce na yau da kullun da adabi daga aƙalla tsakiyar ƙarni na 16 AD har zuwa tsakiyar ƙarni na 20 AD, kafin a maye gurbinsa da haruffan Latin a hankali. A yau, ana koyar da rubutun a Yankin Musamman na Yogyakarta da kuma lardunan Java ta Tsakiya da Gabashin Java a matsayin wani ɓangare na manhajar gida, amma tare da ƙarancin aiki a amfani da yau da kullun. [1] [2]
Rubutun Javanese tsarin rubutu ne na abugida wanda ya ƙunshi haruffa 20 zuwa 33, dangane da yaren da ake rubuta. Kamar sauran Rubutun Brahmic, kowane harafi (wanda ake kira aksara) yana wakiltar syllable tare da wasula na asali /a / ko /ɔ / wanda za'a iya canza shi tare da sanya diacritics a kusa da wasikar. Kowace harafi tana da nau'in haɗin da ake kira pasangan, wanda ke kawar da wasula na harafin da ya gabata. A al'ada, an rubuta rubutun ba tare da sarari tsakanin kalmomi ba (scriptio continua) amma an haɗa shi da ƙungiyar ƙididdigar kayan ado.
Tarihi
[gyara sashe | gyara masomin]Za'a iya gano tarihin juyin halitta na rubutun Javanese sosai saboda adadi mai yawa na shaidar rubutun da aka bari a baya ya ba da izinin gudanar da nazarin epigraphic. Tsohon tushen rubutun Javanese shine rubutun Tamil-Brahmi wanda ya samo asali a cikin Rubutun Pallava a Kudancin da Kudu maso Gabashin Asiya tsakanin ƙarni na 6 da 8. Rubutun Pallava, bi da bi, ya samo asali ne a cikin rubutun Kawi, wanda aka yi amfani da shi sosai a duk lokacin Hindu-Buddha na Indonesia tsakanin ƙarni na 8 da 15. A sassa daban-daban na Indonesia, rubutun Kawi zai samo asali a cikin rubutun gargajiya daban-daban nke Indonesia, ɗaya daga cikinsu shine rubutun Javanese.[3] Rubutun Javanese na zamani da aka gani a yau ya samo asali ne daga rubutun Kawi tsakanin ƙarni na 14 da 15, lokacin da Java ta fara karɓar tasirin Islama mai mahimmanci.[1]
Daga karni na 15 har zuwa tsakiyar karni na 20, mutanen Javanese sun yi amfani da rubutun Javanese sosai don rubuta rubutun yau da kullun da kuma rubutun wallafe-wallafen da suka shafi jigogi daban-daban. An yi amfani da rubutun Javanese a ko'ina cikin tsibirin a lokacin da babu wata hanya mai sauƙi ta sadarwa tsakanin yankuna masu nisa kuma babu wani motsi zuwa daidaitawa. A sakamakon haka, akwai nau'o'in tarihi da na gida na rubuce-rubucen Javanese a duk tsawon shekaru. Babban bambance-bambance tsakanin salon yanki ya sa "rubutun Javanese" ya bayyana kamar dangin rubutun.[1] An horar da al'adun rubuce-rubucen Javanese musamman a cikin yanayin Kraton a cibiyoyin al'adu na Javanese, kamar Yogyakarta da Surakarta. Koyaya, an san rubutun Javanese da ake yi da kuma amfani da su ta bangarori daban-daban na al'umma tare da bambancin amfani tsakanin yankuna. A Yammacin Java, alal misali, manyan mutanen Sundanese (menak) ne suka fi amfani da rubutun saboda tasirin siyasa na mulkin Mataram.[4] Koyaya, yawancin mutanen Sundanese a cikin lokaci guda sun fi amfani da Rubutun Pegon wanda aka daidaita daga haruffa na Larabci.[4] Har ila yau, al'adar rubuce-rubucen Javanese ta dogara ne akan kwafin lokaci-lokaci saboda lalacewar kayan rubuce-buce a cikin yanayin Javanese mai zafi; a sakamakon haka, yawancin rubuce-bambance na zahiri da ke samuwa yanzu sune kwafin karni na 18 ko 19, kodayake yawanci ana iya gano abubuwan da ke ciki zuwa tsofaffin samfurori.[1]
Kafofin watsa labarai
[gyara sashe | gyara masomin]An rubuta rubutun Javanese tare da kafofin watsa labarai da yawa waɗanda suka canza a tsawon lokaci. Rubutun Kawi, wanda ya kasance kakannin rubutun Javanese, ana samun sa a kan rubutun dutse da faranti na jan ƙarfe. Rubuce-rubucen yau da kullun a cikin Kawi an yi shi ne a cikin nau'in ganyen dabino (wanda aka fi sani da Lontar), wanda aka sarrafa ganye na dabino (Borassus flabellifer). Kowane ganye na Lontar yana da siffar rectangle mai laushi 2.8 zuwa 4 cm a fadin kuma ya bambanta da tsawon tsakanin 20 da 80 cm. Kowace ganye na iya ɗaukar layi 4 na rubutu, waɗanda aka yanka a kwance tare da ƙaramin wuka sannan aka yi musu duhu tare da soot don ƙara yawan karatu. Wannan kafofin watsa labarai suna da dogon tarihi na amfani da aka tabbatar a duk Kudancin da Kudu maso Gabashin Asiya.[5]
A cikin karni na 13, an Sa'a amfani da takarda a cikin Malay Archipelago. Kamar yadda Java ta fara karɓar tasirin Islama mai mahimmanci a cikin karni na 15, daidai da lokacin da rubutun Kawi ya fara sauyawa zuwa rubutun Javanese na zamani, takarda ya zama gama gari a Java yayin da amfani da Lontar kawai ya ci gaba a cikin 'yan yankuna.[1] Akwai nau'ikan takarda guda biyu da ake amfani da su a cikin rubutun Javanese: takarda da aka samar a cikin gida da ake kira 'Daluang', da takarda da ake shigo da ita. Daluang (wanda aka fi sani da Duuwang) takarda ce da aka yi daga itacen saéh (Broussonetia papyrifera). A gani, ana iya rarrabe daluang cikin nauyi daga takarda na yau da kullun ta hanyar launin ruwan kasa da kuma bayyanar fibrous. A well made daluang yana da wani santsi surface kuma yana da matukar dindindin ga hannu lalacewar da aka saba da shi da wurare masu zafi yanayi, musamman kwari lalacewar. A halin yanzu, wani nau'i mai laushi yana da wuri mai laushi kuma yana da sauƙin fashewa. Ana amfani da Daluang a cikin rubuce-rubucen da Javanese <i id="mwkQ">kraton</i> (gidan sarauta) da pesantren (makarantu na Islama) suka samar tsakanin ƙarni na 16 da 17.
manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- 1 2 3 4 5 Behrend 1996.
- ↑ Everson 2008.
- ↑ Holle, K F (1882). "Tabel van oud-en nieuw-Indische alphabetten". Bijdrage tot de Palaeographie van Nederlandsch-Indie. W. Bruining.
- 1 2 Moriyama 1996.
- ↑ Hinzler, H I R (1993). "Balinese palm-leaf manuscripts". Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde. 149 (3): 438–473. doi:10.1163/22134379-90003116.