Kayan Afirka

Kayan Kuba Raffia, wanda Ƙunar Jamhuriyar Demokradiyyar Kongo ta yanzu suka yi

Tsarin masana'antu na Yammacin Afirka na zamani

Kayan Afirka kayan ado ne daga wurare daban-daban a fadin Nahiyar Afirka. A duk faɗin Afirka, akwai hanyoyi masu yawa, dabaru, hanyoyin canza launi, kayan ado da dalilai na aiki. Waɗannan kayan ado suna da muhimmanci a al'adu kuma suna da mahimmanci a matsayin takardun tarihi na ƙirar Afirka.

Tarihi

An gano wasu daga cikin tsofaffin kayan ado na Afirka a kundin binciken archaeological na Burkina Faso na Kissi a arewacin Burkina Faso. An yi su da ƙulu ko gashin dabba mai kyau "gajere" ciki har da bushewar fata don mutunci. Wasu raguwa sun tsira daga ƙarni na goma sha uku Benin City a Najeriya. A tarihi an yi amfani da masana'antu a matsayin nau'in kuɗi tun daga ƙarni na sha huɗu a Yammacin Afirka da Afirka ta Tsakiya. A ƙasa akwai bayyanai game da wasu dabarun da aka saba amfani da su da kayan ado da aka yi amfani da su a yankuna da ƙasashe daban-daban na Afirka.

Yin sutura

Saƙar tsinke, wata fasahar masana'antar masana'antu ta ƙarni da ta gabata ta ƙirƙirar zane ta hanyar saƙa tsinke tare, alama ce ta saƙa a Yammacin Afirka, waɗanda ke ba da kyauta ga masu saƙar Mande kuma musamman Mutanen Tellem a matsayin na farko da suka ƙware fasahar saƙa a tsinke. Abubuwan da aka gano daga koguna a Bandiagara Escarpment a Mali sun ba da shawarar amfani da shi tun daga ƙarni na 11. Yankin da aka yi da sutura an yi shi ne da ƙananan sutura waɗanda aka yanke su cikin tsayin da ake so kuma aka ɗora su tare. Daga Mali, dabarar ta bazu a faɗin Afirka ta Yamma zuwa Ivory Coast, Ghana, da Najeriya. An yi amfani da Zaruruwa na Raffia daga busassun ganye na dabino na raffia a Afirka ta Yamma da Afirka ta Tsakiya don zane na raffia tunda yana samuwa a ko'ina a ƙasashe masu ciyawa kamar Kamaru, Ghana, da Najeriya. Zaruruwa na auduga daga itacen kapok an yi amfani da shi sosai ta Dagomba don samar da dogon sutura na zare don yin sutura a Ghana. Sauran kayan zaruruwan sun haɗa da siliki na daji wanda ba a canza shi ba wanda aka yi amfani da shi a Najeriya don yin ado da saƙa, da kuma tufafin ɓawon itace daga itatuwan ɓaure da aka yi amfani dashi don yin tufafi a lokutan biki a Uganda, Kamaru, da Kongo. A tsawon lokaci an maye gurbin mafi yawan waɗannan zaruruwan da auduga. An sa tufafi a kwance ko tsaye tare da bambance-bambance dangane da yankin.

• Lambobin kwance: sun haɗa da layoyi guda ɗaya, layoyi biyu masu siffar ƙwallo tare da ƙafafun ƙafa, da layoyi a kwance. Duk da haka, akwai bambance-bambance da yawa, misali, Yarabawa. A Najeriya suna amfani da layoyi guda ɗaya tare da ƙarin layoyi amma masu ɗinka raffia na Kuba suna sanya layoyi a digiri 45. Masu ɗinka siliki na Asante, masu ɗinka auduga na Ewe da na Kamaru, da masu ɗinka Djerma a Nijar da Burkina Faso suna amfani da layoyi biyu masu siffar ƙwallo, inda mai ɗinka ke zaune a gefen ƙaramin rami da aka haƙa a ƙasa.
• Layukan tsaye: Berbers a Arewacin Afirka da Yarbawa a Najeriya suna amfani da layukan tsaye masu faɗi da tsayi don saƙa zane na auduga yayin da ake amfani da layukan tsaye guda ɗaya a Kamaru da Kongo. Layukan tripod masu ɗaukuwa waɗanda masu saƙa na Mande ke amfani da su a yau sun keɓance ga Sierra Leone da Laberiya.

Yammacin Afirka

Bayerabiya a Aso oke

Ewe Kente

• Kyekye mutanen bondoukou: Kyekye wani irin zane ne na tufafi da ya samo asali daga mutanen Bondoukou na ƙasar Ivory Coast. Ana saƙa shi ne da tsari mai kama da siffofi na lissafi (geometric pattern), kuma galibi ana amfani da rini na shuɗin indigo a matsayin launi mafi rinjaye. Kyekye ya wanzu tun kafin rigar Kente ta mutanen Akan, kuma an ce ya taimaka wajen tasowa da ci gaban fasahar saƙar Kente daga baya
• Kayan mutanen kente: Haka kuma, ana amfani da Kente a tsakanin mutanen Ewe, waɗanda suke zaune a ƙasashen Ghana, Togo, da Jamhuriyar Benin. Ewe, ƙabila ce mai magana da yaren Gbe, wadda asali ta samo asali daga Najeriya. Suna da tsohuwar al’adar saƙa da ake yi a kan looma na kwance (horizontal loom weaving), sannan daga baya sun karɓi salon saƙar Kente mai amfani da double heddle frame loom daga mutanen Asante, amma suna da wasu muhimman bambance-bambance.
• Ewe: mutanen Ewe suna amfani da auduga wajen saƙar zane maimakon siliki ko rayon. Haka kuma suna ƙara zane-zanen alamu masu shawagi (floating figurative weft patterns) waɗanda ke wakiltar kalmomin hikima (proverbs). Saboda Ewe ba su da tsarin sarauta mai tsauri ko tsakiya guda ɗaya, Kente ba ya takaita ga sarakuna kawai. Duk da haka, har yanzu ana danganta shi da daraja da bukukuwan musamman. Akwai bambance-bambancen alamu da amfani da yawa a Kente na Ewe, kuma ma’anar alamomin yawanci tana danganta ne da rayuwar yau da kullum, maimakon matsayi ko dukiya.
• Dagbon: Mutanen Dagbon ƙwararru ne wajen saƙar wani irin zane da ake kira Chinchini. Wannan tufafi na Afirka ana amfani da shi wajen ƙera smock na Ghana. Sarauniya, ‘yan mata sarauta (princesses), da sauran mata a Dagbon sukan sa tufafin da aka yi daga Chinchini. Saƙar Chinchini ana yi ta hannun ƙwararru da ake kira “Kpaluu”, wanda shi ne ɗaya daga cikin sana’o’in gargajiya na Dagbon, kuma har yanzu yana nan a yau. Smock da ake yin sa daga Chinchini na Dagbon shi ne ɗaya daga cikin tufafin gargajiya da aka fi amfani da su a Ghana. A lokacin da Ghana ta samu ‘yancin kai daga mulkin mallaka, Firayim Minista na farko da Shugaban ƙasa, tare da sauran mambobin “Big Six” na Ghana, sun saka smock yayin sanar da ‘yancin kai ga al’ummar Ghana. A watan Nuwamba 2022, ‘yan wasan ƙwallon ƙafa na maza na Ghana sun saka kyawawan smock ɗin da aka yi daga Chinchini yayin da suke isa Qatar. Duk da cewa asalin smock daga Arewacin Ghana yake, ana sawa da shi a faɗin Afirka ta Yamma baki ɗaya.
• Yoruba Aso oke: Aso-Oke (ma’anarsa “tufafi na sama” ko “tufafi mafi daraja”) shi ne mafi daraja a cikin tufafin saƙa na gargajiyar Yoruba. Ana saƙa shi ne da hannu, kuma yana buƙatar ƙwarewa mai yawa da lokaci kafin a kammala shi. A al’ada, Aso-Oke mai launin shuɗi (indigo) ana yin sa ne ta hanyar rini na zare da ake maimaitawa har sau goma sha huɗu (14) domin a samu zurfin shuɗin da ake buƙata. Ana kuma amfani da dabaru na musamman domin hana launin zubarwa ko lalata sauran launuka masu haske ko zanen ado yayin wankewa. Siliki na musamman da ake amfani da shi a Aso-Oke, wanda ake kira sanyan, yana buƙatar tattara dubban ƙwaron siliki (moth cocoons), sannan a buɗe su a ɗannan a jujjuya su zuwa zare. Wadannan ayyuka masu wahala suna faruwa ne kafin saƙa da kuma yin ado da hannu. A fasaha, Aso-Oke ana saƙa shi ne a kan looma mai zare biyu (double-heddle narrow loom). Ana yin zane mai faɗin kusan inci huɗu, amma tsawonsa yana iya kaiwa ƙafa arba’in ko fiye. Bayan saƙa, ana kai wannan dogon zane wajen tela wanda ke yanke shi, dinka shi, sannan wani lokaci yana ƙara masa kayan ado da aka yi da hannu. A al’ada, Aso-Oke ana yin sa daga auduga da siliki na gida ko na waje. Ana amfani da shi a manyan bukukuwa kamar bikin aure, jana’iza, suna (naming ceremony), da manyan bukukuwan addini.
• Faso Dan Fani: Ana ƙera shi a ƙasar Burkina Faso ta mutanen Marka. Sunan yana cikin yaren Dyula, kuma yana nufin “tufafin saƙa na ƙasar uwa”. Ana saƙa shi ne daga auduga, kapok, da kuma tuntun (siliki na daji). Ana fara aikin ne da zare da aka saƙa da hannu, sannan a yi masa rini, daga baya a saƙa shi a kan looma mai zare biyu (double-heddle loom) don samar da zane mai layuka (striped cloth). Mata sukan yi aikin zare da rini, yayin da maza ke yin saƙa da dinki. Layukan kowane yanki na tufafin ana tsara su ne domin su wakilci kalmomin hikima (proverbs), don haka tufafin na ɗauke da saƙo ko ma’ana ga mai sawa. Shugaba Thomas Sankara (wanda ya shugabanci ƙasar daga 1983 har zuwa lokacin da aka kashe shi a 1987) ya ƙarfafa amfani da Faso Dan Fani a matsayin alamar fasahar gida da girman ƙasa, kuma ya ƙarfafa a riƙa sawa maimakon suturar Turawa (Western suit). Wannan ya taimaka wajen rage fitar da auduga a matsayin kayan fitarwa kawai, ya koma ana amfani da shi a cikin ƙasa. Sankara ya ce: “Ba za mu zama bayi ga abin da wasu ke ƙerawa ba… saka Faso Dan Fani wani aiki ne na tattalin arziki, al’ada, da siyasa don ƙalubalantar mulkin mallaka.” Bayan dawowar sha’awar Sankara a shekarun 2010s, Faso Dan Fani ya ƙara samun shahara a Burkina Faso da kuma faɗin Afirka ta Yamma gaba ɗaya.

Afirka ta Gabas

Sai dai ƙasar Habasha (Ethiopia), saƙar zane ba ta da yawaita sosai a yankin Afirka ta Gabas. Duk da haka, auduga na girma sosai a Habasha da kuma Sudan, inda Sudan ma tana daga cikin wuraren farko a duniya da aka fara saƙa auduga. A Habasha, yanayi ya dace sosai da noman auduga, don haka ana shukawa a cikin gida, sannan a saƙa shi zuwa zane a kan looma na rami a ƙasa (horizontal pit-looms). Ana amfani da irin waɗannan tufafi musamman ga mutane masu matsayi mai daraja a cikin al’umma. A Sudan, an kuma san ta a tarihi a matsayin ɗaya daga cikin wuraren farko a duniya da aka fara saƙar auduga, wanda ya taimaka wajen bunƙasa fasahar saƙa a yankin. Haka kuma, a wasu ƙasashen Afirka ta Gabas kamar Uganda, ana amfani da kayan gargajiya kamar barkcloth, wanda ake yi daga bawon bishiyar Ficus natalensis. Ana cire bawon a lokacin damina, a daka shi har ya yi laushi, sannan a sarrafa shi zuwa tufafi da ake amfani da shi wajen bukukuwa da al’adun gargajiya.