Jump to content

Kogin Shebelle

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Kogin Shebelle
General information
Tsawo 1,130 km
Labarin ƙasa
Map
Tsarin Daidaiton Labarin Kasa 0°01′57″S 42°36′15″E / 0.0326°S 42.6041°E / -0.0326; 42.6041
Kasa Habasha, Somaliya da Eritrea
Territory Somaliya
Hydrography (en) Fassara
Tributary (en) Fassara
Watershed area (en) Fassara 194,000 km²
River source (en) Fassara Ethiopian Highlands (en) Fassara
River mouth (en) Fassara Kogin Jubba

Kogin Shebelle ( Oromo : Laga Shabeellee, Somali , Amharic , Italian ) wanda aka fi sani da Kogin Mogadishu a tarihi, yana farawa ne daga tsaunukan Habasha, sannan ya kwarara kudu maso gabas zuwa Somaliya zuwa Mogadishu . Kusa da Mogadishu, yana juyawa kudu maso yamma sosai, inda yake bin bakin teku. A ƙasan Mogadishu, kogin yana zama na yanayi. A mafi yawan shekaru, kogin yana bushewa kusa da bakin Kogin Jubba, yayin da a lokutan ruwan sama mai yawa, kogin a zahiri yana isa ga Jubba har ma da teku.

A lokacin ruwan sama mai ƙarfi a Habasha, Kogin Shebelle da Kogin Jubba suna haɗuwa, kuma ruwansu ya haɗu a ƙarshe ya isa Tekun Indiya . Duk da haka, a cikin shekarun bushewa, Kogin Shebelle yana raguwa kuma ya rikide zuwa jerin wurare masu dausayi da filayen yashi a arewa maso gabashin haɗuwa da Jubba. Kogin Shebelle yana da jimillar tsawon kilomita 1,820. Yankin da ke kewaye da Kogin Shebeli yana zaune ne da mutanen Arsi Oromo, mutanen Somaliya a Yankin Somaliya na Habasha da kuma mutanen Somaliya a Somaliya. A cikin ƙananan kwarin kogin, noma ya maye gurbin salon kiwon makiyaya na gargajiya, kuma noman ayaba a kudancin kogunan Shebeli da Jubba yana ba da gudummawa sosai ga masana'antar fitar da kayayyaki ta Somaliya. [1]

Magudanar ruwa

[gyara sashe | gyara masomin]

Shebelle tana da rafuka da dama, duka na yanayi da na dindindin. Sun haɗa da:

Fafen yana isa Shebelle ne kawai a lokacin da ake ruwan sama mai yawa; yawanci rafinsa yakan ƙare kafin ya isa babban kogin.

Daular Ajuran

[gyara sashe | gyara masomin]

A lokacin tsakiyar zamanai, kogin Shebelle yana ƙarƙashin ikon Daular Ajuran kuma ana amfani da shi sosai wajen noman sa. Da ya shahara a ƙarni na 13 AD, Ajuran ya mallaki albarkatun ruwa na kogunan Jubba da Shebelle. Ta hanyar injiniyancin ruwa, sun kuma gina rijiyoyi da magudanan ruwa da yawa na dutse na jihar, waɗanda yawancinsu har yanzu ana amfani da su a yau. Sarakunanta sun ƙirƙiro sabbin tsare-tsare na noma da haraji, waɗanda aka ci gaba da amfani da su a sassan yankin Afirka har zuwa ƙarni na 19.

Ta hanyar ikonsu na sarrafa rijiyoyin yankin, sarakunan Garen sun mallaki ikon mallakar makiyayansu yadda ya kamata, domin su ne kawai daular ruwa a Afirka a lokacin mulkinsu. An gina manyan rijiyoyi da aka yi da dutse mai daraja a duk faɗin jihar, wanda ya jawo hankalin makiyayan Somaliya da Oromo da dabbobinsu. Dokokin rijiyoyin da aka tsara sun sauƙaƙa wa makiyaya su warware takaddama ta hanyar kai tambayoyinsu ga jami'an gwamnati waɗanda za su yi aiki a matsayin masu shiga tsakani. Cinikin karafa na nesa, wanda aka daɗe ana yi a yankin Afirka, ya ci gaba da canzawa a zamanin Ajuran. A yau, garuruwa da yawa da suka lalace kuma aka yi watsi da su a duk faɗin cikin Somaliya da yankin Afirka shaida ne na wata hanyar kasuwanci ta cikin gida da ta taɓa bunƙasa tun daga zamanin da.

Tare da kulawar da aka yi wa Ajuran, gonakin da ke Afgoye, Bardhere da sauran yankuna a cikin kogunan Jubba da Shabelle sun ƙara yawan amfanin gona. Tsarin magudanar ban ruwa da aka sani da Kelliyo ya ciyar da kai tsaye daga Kogin Shebelle da kogunan Jubba zuwa gonakin da ake noma dawa, masara, wake, hatsi da auduga a lokacin gu ( bazara a Somaliya) da kuma xagaa ( bazara a Somaliya) na kalandar Somaliya . Wannan tsarin ban ruwa ya sami goyon bayan dikes da madatsun ruwa da yawa. Don tantance matsakaicin girman gona, an kuma ƙirƙiro tsarin auna ƙasa tare da kalmomin da ake amfani da su kamar moos, taraab da guldeed .

  1. "Shebeli River | Kenya, Somalia & Ethiopia | Britannica". www.britannica.com (in Turanci). Retrieved 2023-12-02.