Musa Daggash

Musa Daggash, OFR (an haife shi Musa Jibrin Muhammad Al-amin) ma'aikacin gwamnati ne na Najeriya, wanda ya yi aiki a matsayin Sakatare na Dindindin na Ma'aikatar Ma'adinai da Wutar Lantarki, sannan Ma'aikatu ta Tsaro kuma a ƙarshe Ma'aikin Sufuri. Daggash na daga cikin ma'aikatan gwamnati da ake kira Super Permanent Sakatarians. Daga 15 ga Janairu 1966 zuwa 3 ga Yuni 1967, Najeriya ba ta da Ministoci, wannan ya kasance tsawon watanni goma sha biyar. Gwamnatocin soja guda biyu na Manjo Janar Aguiyi Ironsi da Janar Yakubu Gowon sun sanya sakatare na dindindin membobin Kwamitin Zartarwa na Tarayya. Wadannan mutane daga baya aka kira su "Super Permanent Sakatarians".
Daggash na daga cikin rukuni na farko na mutanen Arewa waɗanda aka sauya su zuwa Ma'aikatar Jama'a ta Tarayya a lokacin abin da ake kira manufofin Najeriya da Gwamnatin Tarayya ta bi a cikin shekarun 1950. Ya yi ritaya daga aikin gwamnati a ranar 26 ga Maris 1969. An nada Daggash a matsayin shugaban kwamitin Kamfanoni a wannan shekarar ta Janar Yakubu Gowon. An nada Daggash a matsayin dan Najeriya na farko da ya jagoranci Kwamitin Bankin Barclays (yanzu Bankin Tarayyar Najeriya), daga 1973 zuwa 1976. Ya zama Janar Manajan farko na Hukumar Raya Chadi a shekarar 1973. Ya kuma yi aiki a matsayin Shugaban Hukumar Kula da Karamar Hukumar Jihar Borno, Hukumar Karatun Jama'a da Hukumar Kula da Harkokin Jama'a ta Jihar Borino.[1]
Rayuwa ta farko da ilimi
[gyara sashe | gyara masomin]An haifi Musa Daggash a cikin kimanin 1918 a Kirenowa, yankin karamar hukuma na Marte na Jihar Borno ga Jibrin Muhammad Al-amin da Habibata Jidda, ya kasance daga kabilar Shuwa Larabawa. Kakan mahaifinsa, Mu'allim Al-amin rijiyar ne don yin manomi da mai kiwon shanu. Mu'allim Al-amin ya mallaki bayi da yawa waɗanda suka yi aiki a gonakin, bayi sun kasance babbar dukiya ga dangin manoma musamman a Borno kafin mulkin mallaka. Daggash shi ne na uku cikin yara tara, Musa ya girma a cikin gidan gargajiya na Shuwa Larabawa, iyayensa sun ba shi ka'idodin horar da Islama da yaro ya samu a cikin al'ummar Musulunci ta gargajiya.
A shekara ta 1924 babban mai kula da ilimi Mr. S.L. Price ya isa Kirenowa da manufar yin rajistar ɗalibai a makarantar lardin. Ta hanyar kasancewa daya daga cikin wadanda ke da yara, an gaya wa Jibrin (mahaifin Musa) ya kawo yaro daga gidansa don yin rajista. An shigar da Musa kuma ya yi rajista a Makarantar Lardin Maiduguri a ranar 3 ga Mayu 1924. Bayan ya wuce cikin matsalolin makarantar firamare ta lardin, Musa ya ci gaba zuwa makarantar sakandare ta Borno a cikin 1930. Musa na daga cikin dalibai biyar na makarantar sakandare ta Borno da aka shigar da su a Kwalejin Katsina a shekara ta 1934.
A shekara ta 1937 bayan kammala Kwalejin Katsina Higher, an zaɓi Musa da abokan aikinsa biyar don horo a cikin gandun daji. Musa Daggash da abokan aikinsa an yi rajista a matsayin ɗaliban gandun daji na farko a Makarantar Aikin Gona ta Samaru a ranar 1 ga Mayu 1938. A lokacin sashi na biyu na horar da fasaha, Musa ya kasance a haɗe da Kano-Katsina Desiccation Survey, wanda ke Katsina. An sanya shi a kan albashi na £ 36 a kowace shekara. Wata daya bayan fara aiki a katsina, ya bi Messers W.A. Fairbairn da Ian W.G. Cameron a kan tafiya ta neman gaskiya zuwa Agades, Tahaoua da Sokoto. Musa daga baya ya ambaci cewa dalilin tafiyar wani bugawa ne a 1937, wanda ya nuna cewa hamadar Sahara tana mamayewa, marubucin littafin shine Farfesa Stebbing na Jami'ar Edinburgh .
A cikin 1950 an zabi Musa don halartar darasi a Cibiyar Kula da dazuzzuka ta Imperial (yanzu Sashen Kimiyya na Shuke-shuke) Jami'ar Oxford. A ranar 2 ga watan Maris na shekara ta 1950 Hukumar Zaɓin Ma'aikatar ta yi hira da Musa, kuma a kan shawarar da Hukumar ta bayar wani Babban Kwamitin ya sake tantance shi. An amince da shigar Musa cikin wannan babbar cibiyar ilmantarwa a ƙarshen Yuli 1950. Daggash ya isa Ingila a ranar 14 ga Satumba 1950, a cikin lokaci mai kyau don halartar Makarantar bazara ta Ofishin mulkin mallaka, Kwalejin Pembroke a Jami'ar Cambridge daga 18 zuwa 28 ga Satumba. Daggash ya kammala karatunsa a oxford kuma ya koma aiki a watan Nuwamba 1951.
Daga baya, a cikin 1960 Daggash ya yanke shawarar neman difloma a cikin Gudanar da Jama'a daga Jami'ar Manchester, don ya shirya kansa don aiki a Gudanarwa. Ya shiga cikin Sashen Gudanar da Ƙasashen Waje a Jami'ar Manchester wacce aka kafa a shekarar 1960, don gudanar da gajerun darussan a cikin gwamnati ga ma'aikatan gwamnati daga sabbin tsoffin yankuna masu zaman kansu.[2]
Ayyukan gandun daji
[gyara sashe | gyara masomin]Da yake ya kasance mai horar da fasaha na shekaru biyu bayan ya bar kwaleji, an kara Musa zuwa matsayin Mataimakin Forest III a ranar 1 ga Afrilu 1940 a farashin £ 42 a kowace shekara. A watan Satumbar 1941, an tura shi daga Katsina zuwa lardin Kano. Daga baya aka tura Daggash zuwa Jos kuma daga baya Yola, inda ya fara Sashen gandun daji daga karami saboda yankin bai taɓa samun mai kula da gandun daji a gabansa ba. Ya yi nasarar kafa Sashen Kula da dazuzzuka mai inganci, ya gabatar da itacen eucalyptus zuwa Mambilla Plateau. A shekara ta 1946 an ba Musa kyautar tallafin karatu don karatun mai kula da gandun daji a makarantar Ibadan Forest. Horarwar da ya yi a Ibadan ya ba shi ci gaba zuwa Mataimakin Forest I a ranar 1 ga Yulin 1947 tare da biyan kuɗi na shekara-shekara na £ 152.
An tura Daggash zuwa Borno (jiharsa) a farkon 1949, inda ya dauki nauyin gandun daji a Lardin Bornu. Wataƙila a yankin dasa neem ne Musa Daggash ya bar alama ta dindindin a Borno a cikin ɗan gajeren zamansa a 1949-1950. An dasa wasu itatuwan neem 43,000 a Maiduguri kadai da kuma wasu 100,000 a wasu sassan Lardin a karkashin kulawarsa.
A lokacin da yake Borno, Musa ya kasance yana ciyar da lokaci mai yawa tare da abokinsa mai kyau, Mallam Sheriff Musa . Mallam Sheriff bai yi farin ciki ba don barin 'ya'yansa su shiga makarantar Yamma, Daggash, duk da haka ya ji cewa zai yi wa abokinsa da' yan uwansa rashin kulawa don barin su kamar haka. Musa ya yanke shawarar ɗaukar bijimin da ƙaho, ya jira wani lokaci mai kyau lokacin da abokinsa ya fita daga garin, ya ɗauki ɗan Mallam Sheriff Bunu da wasu yara maza zuwa Makarantar Firamare ta Maiduguri kuma ya yi musu rajista. Bayan dawowar Sheriff ya ɓoye rashin jin daɗinsa saboda amincewar juna tsakanin shi da Daggash, saboda haka ya yarda da halin da ake ciki. Dan Sheriff Buñu Sheriff Musa daga baya ya zama jakadan Najeriya a Faransa kuma Ministan jamhuriya ta tarayya.
A watan Fabrairun 1953 Lieutenant-Governor na Arewacin Najeriya Sir Bryan Sharwood-smith ya gayyaci Alhaji Musa Daggash, don ya bi shi zuwa Maiduguri, don ya yi aiki a matsayin mai fassara. Ziyarar ta wucin gadi ta kasance ne saboda rahotanni na cin hanci da rashawa da ke faruwa a cikin gwamnatin ƙasar. Tun da Shehu ba ya magana da Turanci ko Hausa, Sir Bryan ya nemi mai fassara mai ƙwarewa amma ba mai son jam'iyya ba, Daggash ya kasance cikakkiyar dan takara ga hukumomin mulkin mallaka a Kaduna, kodayake Shuwa Arab ne ta kabilar ya kasance mai iya magana da Kanuri da Ingilishi. Daggash, bayan ya isa Kaduna an ba shi izinin duba fayil ɗin Borno, Laftanar Gwamna ta sanar da shi cewa idan halin da ake ciki ya kasance mummunan kamar yadda yake a cikin fayil ɗin to ma Shehu idan aka same shi da laifi Kada a kare shi.
Abubuwan da suka faru a shekarar 1966 da kuma juyin mulki
[gyara sashe | gyara masomin]A ranar Asabar 15 ga watan Janairun 1966 Musa Daggash ya gama aikin safiya kuma ya manta da abubuwan da suka faru da sassafe na rana, ya tafi ofishinsa don ci gaba da aiki a kan wasu fayiloli. A kan hanyarsa ya wuce ta Dodan Barracks inda ya sadu da Manjo Janar Aguiyi Iironsi da wasu sojoji, ya bayyana kansa a gare su kuma ya gaya musu inda yake tafiya. Bayan ya ji wannan Janar Ironsi ya fashe ya yi dariya kuma ya gaya wa Daggash a cikin Hausa "Ka tafi gida ba aiki" (kuyi gida, babu aiki). Wannan gamuwa ita ce dalilin da ya sa Janar Ironsi ya tura Daggash zuwa Ma'aikatar Tsaro, Ironsi daga baya ya gaya wa Daggash cewa "Ina son ka zo ka yi aiki tare da ni; saboda lokacin da kowa ke gudu za ka yi aiki".
Bayan an kashe shugaban kasar a lokacin Ibadan Mutiny a ranar 29 ga watan Yulin 1966 da kuma rashin iyawa da jinkirin Brigadier Ogundipe (babban jami'in soja na gaba) don ɗaukar nauyin jagoranci, duk abin da ya kewaye Ma'aikatar Tsaro kuma ba za a iya gujewa ba a kusa da Daggash a matsayin Sakatare na Dindindin.

Matsayin Daggash a Ma'aikatar Tsaro ya ba shi wasu iko da dama, wanda babu wani ma'aikacin gwamnati da yake da shi a wannan mawuyacin lokaci a tarihi. Saboda wannan muhimmiyar rawar da Daggash ya taka a wannan lokacin ne Mista H.A Ejueyitchie (daga baya Sakataren Gwamnatin Sojojin Tarayya) ya yi amfani da shi don yin ba'a don cewa "Musa ya kasance Shugaban Jiha na kwana uku".
Da yake la'akari da yanayin rikice-rikice a cikin ƙasar, Ma'aikatan farar hula na Tarayya sun yanke shawarar gudanar da taro tare da manyan jami'an soja, don sake jaddada cewa rayuwar Najeriya a matsayin ƙasa ɗaya da ba za a iya raba ta ba ta da mahimmanci. Daggash a cikin kamfanin wasu manyan ma'aikatan gwamnati sun sadu da Lt-Colonel Gowon da abokan aikinsa a Ikeja Barracks. Babban muhawara ya biyo baya tsakanin ƙananan jami'an Arewa waɗanda ke son "Araba" (Secession), manyan jami'an arewa, waɗanda ke son fansa a kan Igbos da ma'aikatan gwamnati masu fasaha waɗanda suka yi jayayya da zaman lafiya kuma suna adawa da rushewar Tarayyar. Tattaunawar ta ci gaba da ci gaba da kasancewa na tsawon sa'o'i, yayin da kasar ta yi hatsari a cikin rashin iko ba tare da Shugaban kasa ba. Ma'aikatan gwamnati sun yi nasarar bayyana wa jami'an soja yadda shawarwarinsu ba su da amfani kuma ba su da inganci, don haka bayan kwana uku na tattaunawa mai zurfi sojoji sun amince da barin shirye-shiryen su na rabuwa kuma Laftanar Colonel Gowon ya fito a matsayin Shugaban Jiha.
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- ↑ Mukhtar, Yakubu. (2002). Musa Daggash : the story of a shuwa arab boy. Heinemanne Educational Books. ISBN 978-129-408-6. OCLC 1045475340
- ↑ Siollun, Max, author. (29 August 2019). Nigeria's soldiers of fortune : the Abacha and Obasanjo years. ISBN 978-1-78738-202-2. OCLC 1089004284. {{cite book}}: |last= has generic name (help)