Ruwanda da Rundi
| Ruwanda da Rundi | |
|---|---|
| Lamban rijistar harshe | |
| ISO 639-3 | – |
| Glottolog |
rwan1241[1] |
|
| |
Rwanda-Rundi ko West Highlands Kivu rukuni ne na harsunan Bantu, musamman ci gaba da yare, ana magana da shi a Afirka ta Tsakiya. Yaruka biyu, Kirundi da Kinyarwanda, an daidaita su a matsayin harsunan ƙasar Burundi da Ruwanda bi da bi. Waɗannan yarukan maƙwabta suna iya fahimtar juna, amma sauran yarukan da suka fi nisa ƙila ba za su kasance ba. Sauran yarukan ana magana da su a Jamhuriyar Demokradiyyar Kongo (Kanyabwisha a Arewacin Kivu ), Uganda (Rufumbira, wanda Bafumbira ke magana a gundumar Kisoro ), da Tanzaniya ; Ha, mai magana da miliyan ɗaya, shine mafi yawan magana.
Kwatanta Kinyarwanda da Kirundi
[gyara sashe | gyara masomin]Kinyarwanda da Kirundi suna da kama da juna a fannoni da yawa, amma sun bambanta a hanyoyi da yawa.
Alamar sauti
[gyara sashe | gyara masomin]| Alamar1 | Bayani | Kinyarwanda | Kirundi | Wani bangare na magana | Turanci (ma'anar) |
|---|---|---|---|---|---|
| sautin wasali (a, e, i, o, u) |
Gajeren wasali Ƙananan sautin |
(gu) saba | Kalma | tambaya, buƙata | |
| umugezi | Sunan suna | rafi, kogi | |||
| (gu) shyika | (gu) shika | Kalma | ya zo | ||
| ikiraro | Sunan suna | gadar | |||
| Isaa | adjective mai ban mamaki | kawai, kawai | |||
| Sautin sautin sautin (á, é, í, ó, ú) |
Gajeren wasali Babban sautin |
inká | Sunan suna | saniya | |
| ba tare da izini ba | kujera | ||||
| Giiji | itace, sanda, itace | ||||
| Uruguay | Yankin da aka yi amfani da shi | ||||
| Uwarg | kafada | ||||
| Sautin Circumflex (Kinyarwanda) (â, ê, î, ô, û) |
Gajeren wasali Babban sautin |
inkâ | inká | Sunan suna | saniya |
| rashin jin daɗi | ba tare da izini ba | kujera | |||
| Giiji | Giiji | itace, sanda, itace | |||
| Uruguay | Uruguay | Yankin da aka yi amfani da shi | |||
| Uwarg | Uwarg | kafada | |||
| Sautin Circumflex (Kirundi) (â, ê, î, ô, û) |
Gajeren wasula Babban sautin (a kan wasula a cikin Kinyarwanda) |
Amazi | Amazi | Sunan suna | ruwa |
| (gu) shayi | (gu) Teka | Kalma | mai dafa abinci | ||
| izíiko | izîko | Sunan suna | murhu | ||
| (ku) ryóoha | (ku) ryôha | Kalma | dandano mai kyau | ||
| (gu) kúunda | (gu) kûnda | soyayya, kamar | |||
| sautin macron (Kirundi kawai) (ā, ē, ī, ō, ū) |
Tsawon wasula Low tone (duka haruffa a cikin sautin ƙasa a Kinyarwanda) |
igisaabo | Girma | Sunan suna | igiya |
| icyeegeera | icēgēra | shuka | |||
| (ku) giisha | (ku) gīsha | Kalma | ka tafi | ||
| Ingoona | Ba za a iya yin hakan ba | Sunan suna | giwa | ||
| Uruuho | urūho | bututun ruwa | |||
| Sautin Caron (Kirundi kawai) (ǎ, ě, ǐ, ǒ, ǔ) |
Tsawon wasula Sautin sautin (a kan sautin sauti a Kinyarwanda) |
ububaásha | ububǎsha | Sunan suna | iyawa |
| Abeéga | Aběga | Adadin da yawa | Tutsi, dangin Tutsi | ||
| umuhigi | Matattu | Sunan suna | mafarauci | ||
| umukoóbwa | umukǒbwa | yarinya | |||
| Muunsi | umǔsi | rana, kwanan wata | |||
| Diaeresis wasali (Kirundi kawai) (ä, ë, ï, ö, ü) |
Tsawon wasali Babban sautin |
Babu daidaitattun tsarin sauti | Boppkoze | Kalma | sun yi |
| An yi amfani da shi | Sunan suna | ku duka | |||
| Nary Nayi | Kalma | Na yi tunani, na sani | |||
| Ba da izini | Sunan suna | dukansu | |||
| warüzi | Kalma | ka yi tunani, ka sani | |||
| 1 Ana amfani da waɗannan alamomin ne kawai a cikin fassarar, misali a cikin ƙamus, amma a wasu nau'ikan rubuce-rubuce, ana amfani da wasula masu sauƙi kuma ba a ninka haruffa ba (sai dai idan an rubuta kalmar kanta ta wannan hanyar). | |||||
Rubuce-rubuce
[gyara sashe | gyara masomin]Halitta da kalma
[gyara sashe | gyara masomin]Akwai lokuta da yawa inda nau'ikan magana guda biyu na harsuna biyu suna da kalmomi da suka ɗan bambanta. Koyaya, waɗannan bambance-bambance ba sa ci gaba da maimaitawa. Dole ne mutum ya haddace irin waɗannan bambance-bambance kamar "-anga" a cikin Kinyarwanda ya bambanta da "-anka" a cikin Kirundi (ma'ana rashin son ko ƙiyayya), saboda sauyawa daga "g" zuwa "k" yana da matukar wuya, tare da hujja kasancewa kalmomi kamar "inka" (cow), "inkono" (pot) da sauran kalmomi da yawa inda "nk" ya zama ruwan dare a cikin yarukan biyu. Irin waɗannan ƙananan bambance-bambance sun haɗa da ƙamus daban-daban, wasula ko tsawon wasula, sautuna ko ƙididdiga.
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Ruwanda da Rundi". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ "Boro". Glottolog 4.3. 2020.