Jump to content

Tarihin Afirka

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Tarihin Afirka
history of a geographic region (en) Fassara da academic discipline (en) Fassara
Bayanai
Ƙaramin ɓangare na Tarihi
Fuskar Afirka
Nahiya Afirka
tarihin afrika

Tarihin Afirka ya fara ne tun daga bullowar hominids[1] (wato mutane masu kama da birai), mutane na tarihi sannan kuma - kimanin shekaru 300-250,000 da suka wuce - mutanen zamani na zamani (Homo sapiens), a Gabashin Afirka, kuma ya cigaba a halin yanzu a matsayin wani yanki na tarihi na kasashe daban-daban masu tasowa da yankuna na siyasa.[2] Tarihin da aka fara rubuwa dangane da Afurka ya samo asali ne daga tsohuwar kasar Misra, daga baya kuma a kasar Nubia, Sahel, Maghreb, da Horn of Africa.

Bayan mamayewar Sahara, tarihin Arewacin Afurka ya cudanye da na yankin Gabas ta Tsakiya da kuma Kudancin Turai a yayinda aka share Farfajiyar Bantu daga yankin kasar Kamaru (Tsakiyar Afurka) zuwa yankunan Yammacin Sahara ta wave a tsakanin karni na 1000 BC da kuma karni na 1 AD, ina ya samar da harsuna daban daban a yankunan tsakiya da kudancin Nahiyar.[3]

Tarihin wasu abubuwan afrika

A lokacin shekarun tsaka-tsaki, Musulunci ya watsu ta yamma daga kasar Larabawa zuwa kasar Egypt, inda ya ratsa Magreb da kuma Sahel. Fitattu daga cikin garuruwan Afurka kafin zuwan turawan mulkin mallaka sun hada da Daular Ajuran, Daular Bachwezi, Dʿmt, Adal Sultanate, Alodia, Masarautar Dagbon , Warsangali Sultanate, Masarautar Buganda, Masarautar Nri, Al'adun Nok, Daular Mali, Jihar Bono, Daular Songhai Masarautar Benin, Daular Oyo, Kingdom of Lunda (Punu-yaka), Daular Ashanti, Daular Ghana, Daular Mossi, Daular Mutapa, Masarautar Mapungubwe, Masarautar Sine, Masarautar Sennar, Kingdom of Saloum, Kingdom of Baol, Kingdom of Cayor, Kingdom of Zimbabwe, Kingdom of Kongo, Empire of Kaabu, Kingdom of Ile Ife, Ancient Carthage, Numidia, Mauretania, and the Aksumite Empire

Tarihi a Afirka

[gyara sashe | gyara masomin]

Dangane da Ilimin sararin samaniya na Afirka, sanin tarihin Afirka ya kalli canjin tarihi da ci gaba, tsari da manufa a cikin tsarin ɗan adam da mahallinsu, alloli, da kakanninsu, kuma sun yi imanin kansu wani ɓangare na ruhaniya.[4] A cikin al'ummomin Afirka, tsarin tarihi galibi na al'umma ne, tare da asusun shaidu, jita-jita, tunatarwa, kuma a wasu lokuta wahayi, mafarkai, da hallucinations da aka tsara a cikin al'adun baki na gari waɗanda aka yi kuma aka watsa su ta hanyar tsararraki.: 12 : 48 A cikin al'adun baki lokaci ne wani lokacin almara da zamantakewa, kuma an dauki kakanninmu a matsayin 'yan wasan tarihi. [lower-alpha 1] : 43-53 Tunanin da ƙwaƙwalwar ajiya suna tsara al'adun, yayin da abubuwan da suka faru suka ragu a tsawon lokaci kuma suna bayyana cikin clichés. : 11 Hadisin baƙo na iya zama exoteric ko esoteric. Yana magana da mutane bisa ga fahimtar su, yana bayyana kansa bisa ga iyawarsu.:: 168  A cikin ilimin kimiyyar Afirka, batun epistemic "ya sami gogewar abu na epistemic a cikin fahimta, motsin rai, fahimta, fahimta mai ban sha'awa, maimakon ta hanyar abstraction kadai, kamar yadda lamarin yake a cikin ilimin kimiwyar Yammaci" don isa ga "cikakken ilimi", kuma kamar haka an yi amfani da al'adun baki, kiɗa, karin magana, da makamantansu a cikin adanawa da watsa ilimi.

Tarihin Farko

[gyara sashe | gyara masomin]
Duba gefen simintin gyare-gyare na " Lucy " a cikin Naturmuseum Senckenberg

Na farko da aka sani hominids sun samo asali ne a Afirka. A cewar ilmin burbushin halittu, farkon hominids 'skull anatomy ya kasance kama da na gorilla da chimpanzee, manyan birai waɗanda kuma suka samo asali a Afirka, amma hominids sun karbi locomotion na bipedal wanda ya 'yantar da hannayensu. Wannan ya ba su muhimmiyar fa'ida, wanda ya ba su damar zama a cikin gandun daji biyu da kuma a kan buɗaɗɗen savanna a lokacin da Afirka ke bushewa kuma savanna ke mamaye wuraren dazuzzuka. Wannan zai faru shekaru miliyan 10 zuwa 5 da suka gabata, amma waɗannan ikirari suna da cece-kuce saboda masana ilimin halitta da kwayoyin halitta sun bayyana mutane a cikin shekaru dubu 70 zuwa 200 na ƙarshe.

Bayanan burbushin sun nuna Homo sapiens (wanda aka fi sani da "mutane na zamani" ko "mutane na zamani") suna zaune a Afirka kimanin shekaru 350,000-260,000 da suka wuce. Sanannen burbushin Homo sapiens na farko sun haɗa da ragowar Jebel Irhoud daga Maroko ( c.315,000 years ago ), [6] Ƙwanyar Florisbad daga Afirka ta Kudu ( c.259,000 years ago ), kuma Omo ya kasance daga Habasha ( c.233,000 years ago ). [7] [8] [9] [10] Masana kimiya sun ce mai yiwuwa Homo sapiens ya taso tsakanin shekaru 350,000 zuwa 260,000 da suka wuce ta hanyar hadewar al'umma a Gabashin Afrika da Afirka ta Kudu . [11]

Shaida iri-iri iri-iri masu nuni ga zamanin zamani na Halayyar zuwa Zamanin Dutsen Tsakiyar Afirka, wanda ke da alaƙa da farkon Homo sapiens da fitowar su. Hotunan da ba za a iya gani ba, da faɗaɗa dabarun rayuwa, da sauran halaye na “zamani” an gano su tun daga wancan lokacin a Afirka, musamman Kudu, Arewa, da Gabashin Afirka.

Wurin kogon Blombos a Afirka ta Kudu, alal misali, ya shahara da shingen ocher mai kusurwa huɗu da aka zana tare da zane-zane na geometric . Yin amfani da dabarun saduwa da yawa, an tabbatar da shafin yana kusa da 77,000 da 100-75,000 shekaru. [12] [13] An samu kwantena harsashi kwai na jimina da aka zana tare da zane-zane na geometric tun shekaru 60,000 da suka gabata a Diepkloof, Afirka ta Kudu. [14] An samo beads da sauran kayan ado na mutum daga Maroko wanda zai iya kai shekaru 130,000; haka kuma, Kogon Hearths a Afirka ta Kudu ya samar da adadin beads masu yawa tun kafin shekaru 50,000 da suka gabata, [15] kuma an sami beads ɗin harsashi waɗanda ke kusan shekaru 75,000 da suka gabata a kogon Blombos, Afirka ta Kudu. [16] [17] [18]

Kimanin shekaru 65-50,000 da suka gabata, yaduwar nau'in nau'in daga Afirka ya kaddamar da mulkin mallaka na duniya ta hanyar 'yan adam na zamani. [19] [20] [21] [22] A shekara ta 10,000 BC, Homo sapiens ya bazu zuwa mafi yawan kusurwoyin Afro-Eurasia . Ana gano tarwatsa su ta hanyar ilimin harshe, al'adu da shaidar kwayoyin halitta . Samfuri:Sfnp [23] Gudun hijira na Eurasian, musamman Yammacin Yammacin Turai, sun fara ne a farkon Holocene ko kuma a baya a zamanin Paleolithic, wani lokacin tsakanin 30 da 15,000 shekaru da suka wuce, wanda ya biyo baya kafin Neolithic da Neolithic raƙuman ƙaura daga Gabas ta Tsakiya, mafi yawan rinjayar Arewacin Afirka, Kahon Afirka, da yankuna mafi girma na yankin Sahel. [24]

Pre-Neolithic da Neolithic abubuwan ƙaura a Afirka. [24]

Affad 23 wani wurin binciken kayan tarihi ne dake yankin Affad na kudancin Dongola Reach a arewacin Sudan, [25] wanda ke dauke da "gaske gabobin sansanonin tarihi na tarihi (kayan tarihi na tsohuwar bukkar buda a duniya) da farauta da tarawa daban-daban na kimanin shekaru 50,000". [26]

Kusan 16,000 BC, daga tsaunin Bahar Maliya zuwa arewacin tsaunukan Habasha, ana tattara goro, ciyawa da tubers don abinci. Daga 13,000 zuwa 11,000 BC, mutane sun fara tattara hatsin daji. Wannan ya yadu zuwa Yammacin Asiya, wanda ke kula da hatsin daji, alkama da sha'ir . Tsakanin 10,000 zuwa 8,000 BC, arewa maso gabashin Afirka na noman alkama da sha'ir da kiwon tumaki da shanu daga kudu maso yammacin Asiya.

Wani yanayin damina a Afirka ya mayar da tsaunukan Habasha zuwa dajin tsaunuka. Masu magana da omotic sun kasance cikin gida a kusa da 6,500-5,500 BC. Kusan 7,000 BC, mazaunan tsaunukan Habasha sun mallaki jakunan gida, kuma a shekara ta 4,000 BC jakunan gida sun bazu zuwa kudu maso yammacin Asiya. Masu magana da Cushitic, wani ɓangare suna juya baya daga kiwo, tef ɗin gida da gero yatsa tsakanin 5,500 zuwa 3,500 BC. Samfuri:Sfnmp

A cikin karni na 11 na BP, an ƙirƙira tukwane da kansa a Afirka, tare da tukwane na farko a can tun kusan 9,400 BC daga tsakiyar Mali. [27] Nan da nan ya bazu ko'ina cikin Kudancin Sahara da Sahel . [28] A cikin tsaunuka da savannas na Sahara da Sahel a Arewacin Yammacin Afirka, masu magana da Nilo-Saharan da mutanen Mandé sun fara tattarawa da yin gida da gero, shinkafar Afirka da dawa tsakanin 8,000 zuwa 6,000 BC. Daga baya kuma, an tattara gours, kankana, wake, da auduga suma an tattara su a cikin gida. Mutanen sun fara kama shanun daji suna rike da su a shingen ƙaya, wanda ya haifar da zaman gida . Samfuri:Sfnp

Sun kuma fara yin tukwane da gina ƙauyuka na dutse (misali, Tichitt, Oualata ). Kamun kifi, ta yin amfani da harpoons mai kashin kashi, ya zama babban aiki a cikin koguna da tafkuna masu yawa da aka samu daga yawan ruwan sama. [29] An yaba wa al'ummar Mande da ci gaban aikin gona mai zaman kansa kimanin 4,000-3,000 BC. [30]

Shugaban ma'aikatan tagulla na ƙarni na 9 a cikin nau'in maciji na naɗe, Igbo-Ukwu, Nigeria

Shaida na fara narkewar karafa  gubar, da tagulla, da tagulla  kwanakin daga karni na huɗu BC. Samfuri:Sfnp

Masarawa sun narkar da tagulla a lokacin predynastic, kuma tagulla ya fara amfani da shi bayan 3,000 BC a ƙarshe Samfuri:Sfnp a Masar da Nubia. Nubia ya zama babban tushen jan karfe da zinariya . [31] Yin amfani da zinare da azurfa a Masar ya samo asali ne tun zamanin da aka sani. Samfuri:Sfnp Samfuri:Sfnp

A cikin tsaunukan Aïr na Nijar a yau mutane sun narkar da tagulla ba tare da abubuwan da ke faruwa a kwarin Nilu tsakanin 3,000 zuwa 2,500 BC ba. Sun yi amfani da wani tsari na musamman na yankin, wanda ke nuna cewa ba a kawo fasahar daga waje ba; ya zama mafi girma da kusan 1,500 BC. Samfuri:Sfnp

A karni na farko BC aikin ƙarfe ya kai Arewa maso yammacin Afirka, Masar, da Nubia. Zangato da Holl sun rubuta shaidar da ke nuna cewa an yi wa ƙarfe ƙarfe a Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya da Kamaru wanda zai iya kasancewa tun daga 3,000 zuwa 2,500 BC. [32] Assuriyawa masu amfani da makaman ƙarfe sun kori Nubians daga Masar a shekara ta 670 BC, bayan haka amfani da ƙarfe ya zama ruwan dare a cikin kwarin Nilu.

Ka'idar cewa ƙarfe ya bazu zuwa yankin Saharar Afirka ta birnin Nubian na Meroe [33] ba a yarda da shi ba, kuma wasu masu bincike sun yi imanin cewa 'yan Afirka kudu da hamadar Sahara sun ƙirƙira ƙarfe da kansa. An tsara aikin ƙarfe a yammacin Afirka tun daga shekara ta 2,500 BC a Egaro yammacin Termit a Nijar, kuma an yi aikin ƙarfe a can a 1,500 BC. An dade ana narkar da ƙarfe zuwa 2,000 BC a kudu maso gabashin Najeriya . [34] Afirka ta Tsakiya ta ba da yuwuwar shaidar ƙarfe yana aiki tun farkon ƙarni na 3 BC. [35] An samu narkewar ƙarfe a yankin da ke tsakanin tafkin Chadi da manyan tafkunan Afirka tsakanin 1,000 zuwa 600 BC, kuma a yammacin Afirka kusan 2,000 BC, da daɗewa kafin fasahar ta isa Masar. Kafin 500 BC, al'adun Nok a Jos Plateau sun riga sun narke ƙarfe. Samfuri:Sfnp [36] [37] [38] An tono wuraren binciken archaeological da ke ɗauke da tanderun da ake waƙar baƙin ƙarfe a wurare a yankin Nsukka na kudu maso gabashin Najeriya a cikin ƙasar Igbo : tun daga 2,000 BC a wurin Lejja (Eze-Uzomaka 2009) [34] [39] da kuma zuwa 750 BC da kuma a wurin O2pi0 (Holl 9). [39] Har ila yau, wurin Gbabiri (a Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya) ya ba da shaida na karafa na ƙarfe, daga rage tanderun da aka yi da maƙera; tare da farkon kwanakin 896-773 BC da 907-796 BC bi da bi. [40]

  1. Dawkins, R. (2005). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life (p/b ed.). London, England: Phoenix (Orion Books). p. 114. ISBN 978-0-7538-1996-8.
  2. "Evolution of Modern Humans: Early Modern Homo sapiens". www2.palomar.edu. Retrieved 2020-05-27.
  3. "Visit Africa: History of Africa". visitafrica.site. Retrieved 2020-05-27.
  4. Ajaegbo, D.I. (1990). "African Historiographical Traditions from the Earliest Times to the Second World War: An Analytical Survey". Transafrican Journal of History. 19: 139–151. ISSN 0251-0391. JSTOR 24328680.
  5. Hama, Boubou; Ki-Zerbo, Joseph (1981). "The place of history in African society". General History of Africa: Volume 1. UNESCO Publishing.
  6. Callaway, Ewan (7 June 2017). "Oldest Homo sapiens fossil claim rewrites our species' history". Nature. doi:10.1038/nature.2017.22114. Retrieved 11 June 2017.
  7. Stringer, C. (2016). "The origin and evolution of Homo sapiens". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences. 371 (1698): 20150237. doi:10.1098/rstb.2015.0237. PMC 4920294. PMID 27298468.
  8. Hublin, Jean-Jacques; Ben-Ncer, Abdelouahed; Bailey, Shara E.; Freidline, Sarah E.; Neubauer, Simon; Skinner, Matthew M.; Bergmann, Inga; Le Cabec, Adeline; Benazzi, Stefano; Harvati, Katerina; Gunz, Philipp (2017). "New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens" (PDF). Nature. 546 (7657): 289–292. Bibcode:2017Natur.546..289H. doi:10.1038/nature22336. PMID 28593953. S2CID 256771372 Check |s2cid= value (help).
  9. Scerri, Eleanor M. L.; Thomas, Mark G.; Manica, Andrea; Gunz, Philipp; Stock, Jay T.; Stringer, Chris; Grove, Matt; Groucutt, Huw S.; Timmermann, Axel; Rightmire, G. Philip; d'Errico, Francesco (1 August 2018). "Did Our Species Evolve in Subdivided Populations across Africa, and Why Does It Matter?". Trends in Ecology & Evolution. 33 (8): 582–594. Bibcode:2018TEcoE..33..582S. doi:10.1016/j.tree.2018.05.005. ISSN 0169-5347. PMC 6092560. PMID 30007846.
  10. Vidal, Celine M.; Lane, Christine S.; Asfawrossen, Asrat; et al. (January 2022). "Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa". Nature. 601 (7894): 579–583. Bibcode:2022Natur.601..579V. doi:10.1038/s41586-021-04275-8. PMC 8791829 Check |pmc= value (help). PMID 35022610 Check |pmid= value (help).
  11. Mounier, Aurélien; Lahr, Marta (2019). "Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species". Nature Communications. 10 (1): 3406. Bibcode:2019NatCo..10.3406M. doi:10.1038/s41467-019-11213-w. PMC 6736881. PMID 31506422.
  12. Henshilwood, Christopher; et al. (2002). "Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa". Science. 295 (5558): 1278–1280. Bibcode:2002Sci...295.1278H. doi:10.1126/science.1067575. PMID 11786608. S2CID 31169551.
  13. Henshilwood, Christopher S.; d'Errico, Francesco; Watts, Ian (2009). "Engraved ochres from the Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa". Journal of Human Evolution. 57 (1): 27–47. Bibcode:2009JHumE..57...27H. doi:10.1016/j.jhevol.2009.01.005. PMID 19487016.
  14. Texier, PJ; Porraz, G; Parkington, J; Rigaud, JP; Poggenpoel, C; Miller, C; Tribolo, C; Cartwright, C; Coudenneau, A; Klein, R; Steele, T; Verna, C (2010). "A Howiesons Poort tradition of engraving ostrich eggshell containers dated to 60,000 years ago at Diepkloof Rock Shelter, South Africa". Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (14): 6180–6185. Bibcode:2010PNAS..107.6180T. doi:10.1073/pnas.0913047107. PMC 2851956. PMID 20194764.
  15. McBrearty, Sally; Brooks, Allison (2000). "The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior". Journal of Human Evolution. 39 (5): 453–563. Bibcode:2000JHumE..39..453M. doi:10.1006/jhev.2000.0435. PMID 11102266.
  16. Henshilwood, Christopher S.; et al. (2004). "Middle Stone Age shell beads from South Africa". Science. 304 (5669): 404. doi:10.1126/science.1095905. PMID 15087540. S2CID 32356688.
  17. d'Errico, Francesco; et al. (2005). "Nassarius kraussianus shell beads from Blombos Cave: evidence for symbolic behaviour in the Middle Stone Age". Journal of Human Evolution. 48 (1): 3–24. Bibcode:2005JHumE..48....3D. doi:10.1016/j.jhevol.2004.09.002. PMID 15656934.
  18. Vanhaeren, Marian; et al. (2013). "Thinking strings: Additional evidence for personal ornament use in the Middle Stone Age at Blombos Cave, South Africa". Journal of Human Evolution. 64 (6): 500–517. Bibcode:2013JHumE..64..500V. doi:10.1016/j.jhevol.2013.02.001. PMID 23498114.
  19. Posth C, Renaud G, Mittnik M, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J (2016). "Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe". Current Biology. 26 (6): 827–833. Bibcode:2016CBio...26..827P. doi:10.1016/j.cub.2016.01.037. PMID 26853362. |hdl-access= requires |hdl= (help)
  20. Kamin M, Saag L, Vincente M, et al. (April 2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". Genome Research. 25 (4): 459–466. doi:10.1101/gr.186684.114. PMC 4381518. PMID 25770088.
  21. Vai S, Sarno S, Lari M, Luiselli D, Manzi G, Gallinaro M, Mataich S, Hübner A, Modi A, Pilli E, Tafuri MA, Caramelli D, di Lernia S (March 2019). "Ancestral mitochondrial N lineage from the Neolithic 'green' Sahara". Sci Rep. 9 (1): 3530. Bibcode:2019NatSR...9.3530V. doi:10.1038/s41598-019-39802-1. PMC 6401177. PMID 30837540.
  22. Haber M, Jones AL, Connel BA, Asan, Arciero E, Huanming Y, Thomas MG, Xue Y, Tyler-Smith C (June 2019). "A Rare Deep-Rooting D0 African Y-chromosomal Haplogroup and its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa". Genetics. 212 (4): 1421–1428. doi:10.1534/genetics.119.302368. PMC 6707464. PMID 31196864.
  23. Tishkoff, Sarah A.; Reed, Floyd A.; Friedlaender, Françoise R.; Ehret, Christopher; Ranciaro, Alessia; Froment, Alain; Hirbo, Jibril B.; Awomoyi, Agnes A.; Bodo, Jean-Marie; Doumbo, Ogobara; Ibrahim, Muntaser; Juma, Abdalla T.; Kotze, Maritha J.; Lema, Godfrey & Moore, Jason H. (22 May 2009). "The Genetic Structure and History of Africans and African Americans". Science. 324: 1035–1044. Bibcode:2009Sci...324.1035T. doi:10.1126/science.1172257. PMC 2947357. PMID 19407144.
  24. 1 2 Vicente, Mário; Schlebusch, Carina M (2020-06-01). "African population history: an ancient DNA perspective". Current Opinion in Genetics & Development. Genetics of Human Origin (in Turanci). 62: 8–15. doi:10.1016/j.gde.2020.05.008. ISSN 0959-437X. PMID 32563853. S2CID 219974966. Cite error: Invalid <ref> tag; name "Vicente 8–15" defined multiple times with different content
  25. Osypiński, Piotr; Osypińska, Marta; Gautier, Achilles (2011). "Affad 23, a Late Middle Palaeolithic Site With Refitted Lithics and Animal Remains in the Southern Dongola Reach, Sudan". Journal of African Archaeology. 9 (2): 177–188. doi:10.3213/2191-5784-10186. ISSN 1612-1651. JSTOR 43135549. OCLC 7787802958. S2CID 161078189.
  26. Osypiński, Piotr (2020). "Unearthing Pan-African crossroad? Significance of the middle Nile valley in prehistory" (PDF). National Science Centre.
  27. Bradley, Simon (18 January 2007). "A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC". Swiss Broadcasting Corporation. Archived from the original on 2012-03-06.
  28. Jesse, Friederike (2010). "Early Pottery in Northern Africa – An Overview". Journal of African Archaeology. 8 (2): 219–238. doi:10.3213/1612-1651-10171. JSTOR 43135518.
  29. "Katanda Bone Harpoon Point". The Smithsonian Institution's Human Origins Program. 2010-01-22. Retrieved 2019-02-19.
  30. "Mande | West African, Mali, Griot | Britannica". britannica.com.
  31. Swami, Bhaktivejanyana (2013), Ithihaasa: The Mystery of Story Is My Story of History, p. 98. Author House. ISBN 1-4772-4273-2, 978-1-4772-4273-5.
  32. Zangato, É.; Holl, A.F.C. (2010). "On the Iron Front: New Evidence from North-Central Africa". Journal of African Archaeology. 8 (1): 7–23. doi:10.3213/1612-1651-10153.
  33. Alpern, Stanley B. (2005). "Did They or Didn't They Invent It? Iron in Sub-Saharan Africa". History in Africa. 32: 41–94. doi:10.1353/hia.2005.0003. ISSN 0361-5413. JSTOR 20065735. S2CID 162880295.
  34. 1 2 Eze–Uzomaka, Pamela. "Iron and its influence on the prehistoric site of Lejja". University of Nigeria, Nsukka, Nigeria. Retrieved 12 December 2014. Cite journal requires |journal= (help)
  35. Pringle, Heather (2009). "Seeking Africa's first Iron Men". Science. 323 (5911): 200–202. doi:10.1126/science.323.5911.200. PMID 19131604. S2CID 206583802.
  36. O'Brien, Patrick Karl (2002), Atlas of World History, pp. 22–23. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-521921-X.
  37. Stuiver, Minze; Van Der Merwe, N.J. (1968). "Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa". Current Anthropology. 9: 54–58. doi:10.1086/200878. S2CID 145379030.
  38. Tylecote, Ronald-Frank (1975). "The Origin of Iron Smelting in Africa". West African Journal of Archaeology. 5: 1–9. Retrieved 16 May 2021.
  39. 1 2 Holl, Augustin F. C. (6 November 2009). "Early West African Metallurgies: New Data and Old Orthodoxy". Journal of World Prehistory. 22 (4): 415–438. doi:10.1007/s10963-009-9030-6. S2CID 161611760.
  40. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Eggert 2014 53–54
  1. In these cases, time's duration is not as it affects the fate of the individual, but the pulse of the social group. It is not a river flowing in one direction from a known source to a known outlet. Generally, traditional African time involves eternity in both directions, unlike Christians who consider eternity to operate in one direction. In African animism, time is an arena where both the group and the individual struggle for their vitality. The goal is to improve their situation, thus being dynamic. Bygone generations remain contemporary, and as influential as they were during their lifetime, if not more so. In these circumstances causality operates in a forward direction from past to present and from present to future, however direct intervention can operate in any direction.[5](p44, 49)
Cite error: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found