Jump to content

Tasirin tunani na canjin yanayi

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Tasirin tunani na canjin yanayi
Bayanai
Has cause (en) Fassara canjin yanayi

Tasirin tunani na sauyin yanayi ya shafi tasirin da canjin yanayi zai iya haifarwa a kan jin daɗin tunanin mutum da tunanin mutum.[1] Mutane suna fuskantar motsin rai iri-iri yayin da suke kokawa da ƙalubalen sauyin yanayi tsakanin ɗan gajeren lokaci na son kai da bukatunsu na al'umma. Mutane suna amsa damuwa game da sauyin yanayi ta hanyoyi daban-daban: ɗabi'a, ta hanyar ayyukan da akai-akai suna nuna halaye masu cin karo da juna, da motsin rai, ta hanyar amsa mai tasiri, da fahimta, ta hanyar kima. Akwai ɗimbin bincike da ke nuna yadda motsin rai ke tasiri ga yanke shawara na mutane a cikin yanayi daban-daban, gami da al'amuran zamantakewa, kuma ana iya amfani da su don karkatar da abubuwan da suka shafi mutum. Hakanan za su iya yin alaƙa da ƙarin tasiri ga ƙungiyoyi da halayensu, kamar yunƙurin ƙaura daga yankunan duniya da abin ya shafa zuwa yankunan da ake ganin ba abin ya shafa ba. Waɗannan tasirin na iya bayyana ta hanyoyi daban-daban kuma suna shafar mutane na kowane zamani da iri. Wasu mahimman tasirin tunani na sauyin yanayi sun haɗa da yanayi na motsin rai kamar yanayin yanayi, baƙin ciki na muhalli, fushin yanayi ko solastalgia. Duk da yake yana da damuwa, irin wannan motsin zuciyarmu bazai bayyana nan da nan mai cutarwa ba kuma yana iya haifar da martani mai ma'ana ga lalatar yanayin duniyar da ke motsa ayyukan daidaitawa.[2] Duk da haka, za a iya samun wasu illolin ga lafiya, irin su cututtukan da ke faruwa bayan tashin hankali (PTSD), alal misali, sakamakon shaida ko ganin rahotannin mummunar gobarar daji, wanda zai iya zama haɗari.

Ƙoƙarin fahimtar tasirin tunani na sauyin yanayi yana da magabatan aiki daga ƙarni na 20 har ma da baya, yin alaƙa da tushen shaida ga canjin yanayi na zahiri da zamantakewa sakamakon haɓaka ayyukan ɗan adam tun daga juyin juya halin masana'antu. Binciken ƙwaƙƙwaran tasirin tunani musamman da ke da alaƙa da canjin yanayi ya fara ne a ƙarshen ƙarni na 20 kuma ya ƙaru a cikin shekaru goma na farko na ƙarni na 21st. Tun daga farkon 2010s, masana ilimin halayyar dan adam suna ƙara yin kira ga juna don ba da gudummawa ga fahimtar tasirin tunani daga canjin yanayi. Kwararrun ilimi, ƙwararrun likitoci, da ƴan wasan kwaikwayo daban-daban suna yunƙurin neman fahimtar waɗannan tasirin, ba da taimako, yin tsinkaya daidai, da kuma taimakawa a ƙoƙarin ragewa da daidaitawa ga ɗumamar yanayi, gami da ƙoƙarin dakatar da ayyukan da ke haifar da ƙarin dumamar yanayi.[3]

Akwai tashoshi da yawa waɗanda canjin yanayi zai iya tasiri ga lafiyar tunanin mutum, gami da tasirin kai tsaye, tasirin kai tsaye, da sanin al'amarin. Ƙayyadaddun yawan jama'a, kamar al'ummomi masu launi, yara, da matasa, suna da rauni musamman ga waɗannan tasirin lafiyar kwakwalwa. Akwai keɓancewa da yawa, amma gabaɗaya, mutane a ƙasashe masu tasowa ne suka fi fuskantar illolin kai tsaye da tabarbarewar tattalin arzikin da sauyin yanayi ke haifarwa.

Za a iya bincikar tasirin tunanin mutum na sauyin yanayi a cikin fagen ilimin halayyar yanayi ko kuma a ɗauka a yayin da ake kula da cututtukan tabin hankali. Hanyoyin da ba na asibiti ba, zaɓuɓɓukan yaƙin neman zaɓe, dandalin tallafi na tushen intanit, da littattafan taimakon kai na iya ɗaukar waɗanda ba su damu da yanayin yanayi ba. Wasu tasirin tunanin mutum bazai iya samun kowane nau'i na magani ba kwata-kwata kuma zai iya zama mai amfani-misali, lokacin da damuwa game da canjin yanayi ke shiga cikin tattara bayanai da neman yin tasiri ga manufofin da ke da alaƙa da wasu. Tasirin tunanin yanayi na iya samun kulawa daga gwamnatoci da sauran masu ruwa da tsaki wajen ƙirƙirar manufofin jama'a, ta hanyar yaƙin neman zaɓe da ƙungiyoyi da ƙungiyoyin sa-kai.[4]

Lokutan baya-19th Century

[gyara sashe | gyara masomin]

Ƙoƙarin fahimtar tasirin tunani na sauyin yanayi yana da tushe mai zurfi a cikin karni na 20 har ma a baya, a cikin mahallin da ke tattare da sauyin yanayi na zahiri da zamantakewa wanda ya samo asali daga canje-canje kamar juyin juya halin masana'antu. Tushen ra'ayoyin canjin yanayi ana iya samo su tun farkon karni na 19. A cikin 1824, masanin lissafin Faransa Joseph Fourier ya fara bayyana tasirin greenhouse, yana nuna cewa iskar gas a cikin sararin samaniya suna tarko zafi daga rana. Daga baya, a cikin 1896, masanin kimiya na Sweden Svante Arrhenius ya ƙididdige dangantakar dake tsakanin matakan carbon dioxide (CO2) da zafin jiki na duniya, yana hasashen cewa ƙara CO2 daga konewar mai zai haifar da ɗumamar yanayi. Wannan aikin farko ya aza harsashi don fahimtar yadda ayyukan ɗan adam zai iya tasiri ga yanayi.[5]

  1. Hammond, Holly (2 March 2020). "Resources to Cope With Climate Anxiety and Grief". The Commons Social Change Library. Retrieved 5 March 2025.
  2. Ojala, Maria; Cunsolo, Ashlee; Ogunbode, Charles A.; Middleton, Jacqueline (18 October 2021). "Anxiety, Worry, and Grief in a Time of Environmental and Climate Crisis: A Narrative Review". Annual Review of Environment and Resources. 46 (1): 35–58. doi:10.1146/annurev-environ-012220-022716. ISSN 1543-5938. S2CID 236307729.
  3. Pihkala, Panu (23 September 2020). "Anxiety and the Ecological Crisis: An Analysis of Eco-Anxiety and Climate Anxiety". Sustainability. 12 (19): 7836. Bibcode:2020Sust...12.7836P. doi:10.3390/su12197836. hdl:10138/348821. ISSN 2071-1050.
  4. Tschakert, P.; Ellis, N.R.; Anderson, C.; Kelly, A.; Obeng, J. (March 2019). "One thousand ways to experience loss: A systematic analysis of climate-related intangible harm from around the world". Global Environmental Change. 55: 58–72. Bibcode:2019GEC....55...58T. doi:10.1016/j.gloenvcha.2018.11.006. S2CID 159117696.
  5. Doherty, Thomas J.; Clayton, Susan (2011). "The psychological impacts of global climate change". American Psychologist. 66 (4): 265–276. doi:10.1037/a0023141. ISSN 1935-990X. PMID 21553952.