Jump to content

Tsibirin Bonny

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.

Tsibirin Bonny [1] karamar hukuma ce da ke gefen kudancin Jihar Rivers a yankin Neja Delta na Najeriya kusa da Port Harcourt . [2] Jiragen ruwa sune babban hanyar sufuri, kodayake kwanan nan an gina filin jirgin sama kuma yana aiki sosai - tare da jiragen sama daga Legas, Abuja da Port Harcourt bi da bi zuwa da kuma daga tsibirin. Yaren yankin da ake magana a tsibirin Bonny shine harshen Ibani.[3]

Masarautar Grand Bonny tana da nisan kilomita arba'in kudu maso yammacin Fatakwal, babban birnin jihar Rivers ta Najeriya. Tana cikin latitude 40° 278°, tsayin 7° 1000° kuma tana iyaka da gaɓar Kudancin Tekun Atlantika inda babban koginsa, Bonny Estuary, ya shiga.[ana buƙatar hujja][<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2025)">citation needed</span>]

Tana da iyaka da Billes da Kalabaris a Yamma, Andonis a Gabas, Okirikans da Ogonis a Arewa da Tekun Atlantika sun yi iyaka a Kudu.[4]

Da yake a gefen Tekun Atlantika a kan Bight na Bonny, tsibirin Bonny yana aiki a matsayin wurin zama na jihar gargajiya da aka sani da Masarautar Bonny .

An bayyana kafuwar Bonny ta hanyoyi daban-daban tsawon shekaru. Daya daga cikin abubuwan da suka faru ya bayyana cewa Bonny ya samo asali ne daga bangaren Ngwa na kabilar Igbo. An ce wani Alagbariya, mafarauci, ya yi hijira zuwa rafin Azumini a wani balaguron farauta, kuma ya zauna tare da iyalinsa a tsibirin budurwa. Asalin sunan da aka ba mazauni na farko, wanda ya fara a matsayin ƙaramin gari ana kiransa Okuloma, sunan da aka yi wa Okulo (lit. Curlews) wanda ya mamaye tsibirin da yawa.

Wani fassarar kuma ya nuna cewa wadanda suka kafa masarautar tsibirin asalinsu ’yan kabilar Ijaw ne daga Ebeni ​​a Jihar Bayelsa ta zamani. Wanda ya kafa, Okpara Ndoli, wani mutum daga zuriyar Isedani na Kolokuma a yankin Ebeni-toru (a karamar hukumar Kolokuma/Opokuma ta Bayelsa a yau), ya yi mulki na tsawon rayuwarsa. Ya kafa masarautan kafin ko wajen 1000 AD. Ubani da kansu suna kiransu ijaw a yau amma akwai ‘yan asalin igbo, wani dan Ngwa daga yankin igbo ne ya taba samo shi a ranar Abia jihar ijaw ya zo ya kafa igbo a wadannan yankuna kafin a yi musu aure, yaren bonny shine yaren igbo.[5] don haka wannan sigar ƙarshe na abubuwan da suka faru ne ke ɗaukar mafi nauyi tare da su.

Tsarin mulkin

[gyara sashe | gyara masomin]

Daular Pepple ne ke ba da sarauta, ko Amanyanabo (lit. mai ƙasar), kuma yana jagorantar tsarin sarauta wanda ya ƙunshi "Ase-Alapu" (ko manyan sarakunan jinin sarauta) da "Amadapu" (ko shugabannin gundumomi). Dukkanin tsoffin suna aiki ne a matsayin membobin majalisar sarakunan Bonny, majalisar sirri ta amanyanabo..

Tsibirin Bonny yana da rukunin sassa talatin da biyar (wanda aka sani da Gidaje). Duk suna wakiltar zuriyar tsarar da suka kafa mulkinta. Wasu fitattun gidaje ne

(i) Gidan Fubara Manilla Pepple,

(ii) Gidan Wilcox,

(iii) Gidan Jumbo,

(iv) Gidan Awusa Halliday,

(v) Gidan Kyaftin Hart, da

(vi) Gidan Banigo.

An san gidaje daban-daban da samun ɗaiɗaikun hedkwatar kakanni da manyan sarakuna

Abubuwan da suka faru

[gyara sashe | gyara masomin]

Tsibirin Bonny ya kasance matattarar ayyukan tattalin arziki tun daga karni na 15. Portuguese sun isa a wannan lokacin, kuma mulkin tsibirin daga baya ya kulla kyakkyawar dangantaka da su. Ta aika jakadanta na farko, Prince Abagy, zuwa Portugal a kusan 1450AD.

A cikin karni na 19 AD, tsibirin Bonny ya karɓi Kiristanci ta hanyar hidimar Bishop Samuel Ajayi Crowther . Kafin wannan taron, totem na masarautar ya kasance mai kula da lizard.

Haka kuma a wannan karnin ne aka gwabza yakin basasa tsakanin masu biyayya ga Cif Oko Jumbo na gidan Manilla Pepple da kuma masu biyayya ga Cif Jaja na gidan Anne Pepple. Wannan yaki daga karshe ya kai ga kafa Masarautar Opobo

Bonny a yau

[gyara sashe | gyara masomin]

Cibiyar gargajiya ta Bonny tana karkashin jagorancin Sarki Edward William Asimini Dappa Pepple III, Perekule XI, wanda ke aiki a matsayin amanyanabo kuma mai mulkin halitta.[6] Majalisar Sarakunan dai tana karkashin jagorancin Cif Reginald Abbey-Hart, wanda shi ne babban hafsa kuma shugaban gidan Captain Hart. Kowane babban sarki yana mulkin gidansa da kansa domin kuwa a al'adance ana kallon majalisar sarakuna a matsayin wata gamayya ta kasashe masu cin gashin kai wadanda suka hadu domin kare masarautar baki daya.

An raba al'umma zuwa manyan sassa biyu - babban ƙasa da ƙasa. Babban yankin ya ƙunshi tsibirin Bonny da sassansa, wato Babban Tsibirin (Gari), Sandfield, Iwoama, Orosikiri, Aganya, Ayambo, Akiama, Sabuwar Titin, Wilbross Pipeline, Campers Camp, da wasu ƙauyukan kamun kifi da ke kwance a bakin kogin Bonny. Ƙauyen ya haɗa da ƙauyen kamar Kuruma, Ayama, Kalaibiama da Oloma.

A halin yanzu, Masarautar Bonny tana da gidajen sarauta talatin da biyar. Akwai manyan gidajen sarauta goma sha huɗu (biyar daga cikinsu akwai Duawaris); kananan gidaje ashirin; sannan kuma zuriyar George Pepple na gidan sarauta na Perekule wanda kwanan nan ke samar da sarakunan masarautar. Zuriyar gidan sarauta na Perekule na iya kasancewa ga Duawaris da kansu.

Kafafen Bonny ne suka kafa wayewar masarautar da mulkin gama gari. Duk gidajen sarauta, da mutanen da ke nasu, suna samun ikonsu a Bonny daga zuriyarsu daga waɗanda suka kafa ta.

Gwamnatin tarayya ta Najeriya ta hanyar haɗin gwiwa tare da Najeriya LNG Limited tana gina hanyar kilomita 39 wacce za ta haɗa tsibirin Bonny zuwa yankin Ogoni na Bodo a cikin babban yankin Jihar Rivers.[7][8] Hanyar za ta rage haɗari da lokacin tafiye-tafiye zuwa tsibirin da aka kashe akan tafiya ta iska da kuma bunkasa yawon bude ido da tattalin arziki a tsibirin. Babatunde Fashola, ministan ayyukan Najeriya da gidaje, ya tabbatar a wani aikin da aka ba da umurni cewa hanyar za ta kasance a shirye a ƙarshen 2023.[9] Mataimakin shugaban Najeriya, Farfesa Yemi Osibanjo ne ya kaddamar da hanyar a shekarar 2017.[10][11][12]

Tattalin Arziki

[gyara sashe | gyara masomin]

A farkon shekarun 1990 gwamnatin tarayyar Najeriya tare da hadin gwiwar wasu kamfanoni na kasa da kasa 3, Shell Gas BV., CLEAG Limited [ELF] da AGIP International BV. ya fara aikin samar da biliyoyin daloli na Nigeria Liquefied Natural Gas Limited (Nigeria LNG.

Saboda matsayinta na dabarun, tsibirin Bonny, musamman yankin Finima tare da tsibirin Bonni, yana karbar bakuncin kamfanonin mai daban-daban ciki har da Royal Dutch Shell, Mobil, Chevron, Agip, da TotalEnergies.

Makarantun sakandare na gwamnati da masu zaman kansu a tsibirin Bonny sun haɗa da:

  • Makarantar Grammar ta Kasa ta Bonny
  • Cibiyar Ilimi ta tsibirin STEM
  • Ƙungiyar Makarantu ta Spring
  • Kwalejin Kasa da Kasa da aka fi so
  • Kwalejin St.Paul
  • Makarantar Sakandare ta 'yan mata ta gwamnati, Finima
  • Makarantar Sakandare ta Jama'a
  • Cibiyar Ilimi ta Lucille
  • Tarihin Mulki
  • Makarantar Sakandare ta Sarki da Sarauniya
  • Makarantar Kasa da Kasa ta RA
  • Makarantar Kasa da Kasa ta Logos
  • Makarantar Kula da Yara da Makarantar Firamare

Cibiyar:

  • Makarantar Fasaha ta Tarayya ta Man Fetur da Gas, Bonny [13]

Abubuwan jan hankali na yawon bude ido

[gyara sashe | gyara masomin]

Tsibirin Bonny yana kewaye da yamma da kudu da dogayen rairayin bakin teku masu. A ranakun 26 da 31 ga Disamba na kowace shekara, dubban mutane suna ziyartar rairayin bakin teku na Finima don bukukuwan rairayin bakin teku. Akwai kuma filin shakatawa na Finima, wanda muhimmin yanki ne na yawon bude ido dake gefen dama na zagaye.

Bayanan da aka ambata

[gyara sashe | gyara masomin]
  1. "Bonny Island Archives". The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News (in Turanci). Retrieved 2021-09-10.
  2. "Bonny | Map, River, & History | Britannica". www.britannica.com (in Turanci). Retrieved 2025-10-03.
  3. "Rising Voices Microgrants 2013 - Nigeria: Ibani Language Orthography Workshop". Rising Voices Microgrants 2013 (in Turanci). 2013-02-21. Retrieved 2023-11-09.
  4. "About Bonny Kingdom – Bonny Kingdom Historical Society Official Website" (in Turanci). Archived from the original on 2023-05-02. Retrieved 2023-05-02.
  5. "Attractions, Activities and History of Bonny Island". finelib.com. Retrieved July 22, 2023.
  6. Chamber, Bonny (2019-03-29). "Bonny Chamber" (in Turanci). Archived from the original on 2023-11-11. Retrieved 2023-11-11.
  7. "Bodo-Bonny Road - Julius Berger Nigeria Plc". Julius Berger Nigeria (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  8. Naku, Dennis (2021-09-12). "Wike blames FG for N120bn Bodo-Bonny Road delay". Punch Newspapers (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  9. Osadolor, John (2022-12-15). "Bodo-Bonny Road to be completed in Dec. 2023 - Fashola". Businessday NG (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  10. Tide, The (2017-10-13). "Osinbajo Flags Off N120bn Bonny-Bodo Road …Denies NNPC Contract Approval Report". :::...The Tide News Online:::... (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  11. Ada, Ada (2017-10-14). "Gov Wike absent at Bodo-Bonny Road flag off". DAILY TIMES Nigeria (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  12. Tide, The (2017-10-16). "Rivers Patriots Laud Wike Over Bonny-Bodo Road". :::...The Tide News Online:::... (in Turanci). Retrieved 2023-05-24.
  13. "Federal Polytechnic of Oil and Gas Bonny: School, Courses, Logo, Recruitment, and More". School Reviews by Real Students. (in Turanci). 2021-03-03. Retrieved 2023-11-09.[permanent dead link]