Jump to content

Yankunan Italiya

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Yankunan Italiya
Bayanai
Ƙaramin ɓangare na administrative territorial entity of Italy (en) Fassara, first-level administrative division (en) Fassara, administrative region (en) Fassara, statutory corporation (en) Fassara da NUTS 2 statistical territorial entity (en) Fassara
Ƙasa Italiya
Office held by head of government (en) Fassara president of Italian region (en) Fassara
Gangar majalisa regional council (en) Fassara
Next lower rank (en) Fassara province of Italy (en) Fassara
Nada jerin list of regions of Italy (en) Fassara
Wuri

yankuna (Italian; sing. regione) sune yankuna na farko na Jamhuriyar Italiya, wanda ya zama matakin gudanarwa na NUTS na biyu.[1] Akwai yankuna ashirin, biyar daga cikinsu yankuna ne masu cin gashin kansu tare da matsayi na musamman. A karkashin Kundin Tsarin Mulki na Italiya, kowane yanki yanki ne mai cin gashin kansa tare da ƙayyadaddun iko. Baya ga Kwarin Aosta (tun daga 1945), kowane yanki ya kasu kashi da yawa. 

A lokacin Masarautar Italiya, yankuna sun kasance gundumomi ne kawai na kididdiga na jihar ta tsakiya.  A karkashin Jamhuriyar, an ba su wani ma'auni na 'yancin kai na siyasa ta tsarin mulkin Italiya na 1948.  Jerin daftarin asali ya ƙunshi yankin Salento (wanda a ƙarshe aka haɗa shi cikin Apulia);  Friuli da Venezia Giulia yankuna ne daban, kuma ana kiran Basilicata Lucania.  An bayyana Abruzzo da Molise a matsayin yankuna daban-daban a cikin daftarin farko, amma daga baya aka hade su zuwa Abruzzi e Molise a cikin kundin tsarin mulki na karshe na 1948, kafin a raba su a 1963.

An jinkirta aiwatar da ikon cin gashin kai na yanki har zuwa zaben yanki na farko na 1970. Jam'iyyar Demokradiyyar Kirista mai mulki ba ta son Jam'iyyar Kwaminis ta Italiya ta sami iko a yankunan da ta samo asali a tarihi (ja belin Emilia-Romagna, Tuscany, Umbria da Marches).

Yankuna sun sami babban matakin cin gashin kansu biyo bayan sake fasalin tsarin mulki a shekara ta 2001 (wanda gwamnatin tsakiya ta kawo kuma jama'ar raba gardama ta tabbatar da su), wanda ya basu cancantar manufofin siyasa.  Jam'iyyar Lega Nord mai ra'ayin mazan jiya ce ta gabatar da wani sake fasalin tsarin tarayya sannan a shekara ta 2005, gwamnatin tsakiya karkashin jagorancin Silvio Berlusconi ta ba da shawarar sake fasalin da zai kara karfin yankuna..

Shawarwarin, wanda aka haɗa shi musamman da Lega Nord, kuma wasu suna ganin yana jagorantar hanyar zuwa jihar tarayya, an ƙi su a cikin raba gardama na kundin tsarin mulki na Italiya na 2006 da kashi 61.7% "a'a" zuwa 38.3% "yes". Sakamakon ya bambanta sosai tsakanin yankuna, daga 55.3% a cikin ni'ima a Veneto zuwa 82% a kan Calabria.[2]

7Gudanar da siyasa

[gyara sashe | gyara masomin]
Yankunan da aka yi wa hadin gwiwar da ta lashe gasar (kamar Nuwamba 2024)

  

Fadar Sunan yankin Italiyanci (idan ya bambanta)
Sunan Italiyanci (idan ya bambanta)  
Matsayi Yawan jama'a
Janairu 2023
Yankin 2" href="./Population_density" id="mwbw" rel="mw:WikiLink" title="Population density">Pop. yawan jama'a (p/km2)
HDI 2022[3] Babban Birni Shugaban kasa Adadin tarayya Tabbacin. ormetrop. birane
Adadin % km2 %
Abruzzo Al'ada 1,307,000 2.16% 10,832 square kilometres (4,182 sq mi) 3.59% 118 0.889 Aquila Marco Marsilio
'Yan'uwa na Italiya
305 4
Aosta ValleyValle d'Aosta/Valle d"Aosta
Kwarin Aosta
Mai cin gashin kansa 143,000 0.21% 3,261 square kilometres (1,259 sq mi) 1.08% 38 0.887 Aosta Renzo Testolin
Ƙungiyar Valdostan
74 1
Apulia
Puglia
Al'ada 3,945,000 6.63% 19,541 square kilometres (7,545 sq mi) 6.48% 200 0.854 Bari Michele Emiliano
Jam'iyyar Democrat
257 6
Basilicata Al'ada 559,000 0.92% 10,073 square kilometres (3,889 sq mi) 3.34% 54 0.862 Ƙarfin Ƙarfin Vito Bardi
Forza Italia
131 2
Calabria Al'ada 1,870,000 3.13% 15,222 square kilometres (5,877 sq mi) 5.04% 121 0.845 Catanzaro Roberto Occhiuto Forza Italia
404 5
Kamfen Al'ada 5,615,000 9.48% 13,671 square kilometres (5,278 sq mi) 4.53% 409 0.854 Naples Vincenzo De Luca
Jam'iyyar Democrat
550 5
Emilia da Roma Al'ada 4,452,000 7.51% 22,453 square kilometres (8,669 sq mi) 7.44% 197 0.921 Bologna Michele De Pascale
Jam'iyyar Democrat
330 9
Friuli-Venezia Giulia
Furlanija-Julijska Krajina/Friûl-Vignesie Julie/Friaul-Julisch Venetien
Mai cin gashin kansa 1,219,000 2.03% 7,924 square kilometres (3,059 sq mi) 2.63% 151 0.903 Trieste Massimiliano Fedriga
Ƙungiyar
215 4
Lazio Al'ada 5,745,000 9.69% 17,232 square kilometres (6,653 sq mi) 5.71% 332 0.914 Roma Francesco Rocca
Mai zaman kansa
378 5
Liguria Al'ada 1,535,000 2.56% 5,416 square kilometres (2,091 sq mi) 1.79% 278 0.898 Genoa Marco Bucci
Mai zaman kansa
234 4
Lombardy
Lombardy
Al'ada 10,342,000 16.89% 23,864 square kilometres (9,214 sq mi) 7.91% 418 0.912 Milan Attilio Fontana
Ƙungiyar
1,506 12
Tafiya Al'ada 1,524,000 2.53% 9,401 square kilometres (3,630 sq mi) 3.12% 158 0.901 Ancona Francesco Acquaroli
'Yan'uwa na Italiya
225 5
Molise Al'ada 324,000 0.49% 4,461 square kilometres (1,722 sq mi) 1.48% 65 0.872 Campobasso Francesco Roberti
Forza Italia
136 2
Piedmont
Piemonte
Al'ada 4,302,000 7.21% 25,387 square kilometres (9,802 sq mi) 8.41% 168 0.898 Turin Alberto Cirio
Forza Italia
1,181 8
Sardinia
Sardegna
Mai cin gashin kansa 1,604,000 2.68% 24,100 square kilometres (9,300 sq mi) 7.99% 66 0.868 Cagliari Alessandra Todde
Motsi na Taurari biyar
377 5
Sicily
Sicily
Mai cin gashin kansa 4,825,000 8.14% 25,832 square kilometres (9,974 sq mi) 8.56% 186 0.845 Palermo Renato Schifani
Forza Italia
391 9
Trentino-Kudancin Tyrol
Trentino-Alto Adige/Südtirol
Mai cin gashin kansa 1,111,000 1.83% 13,606 square kilometres (5,253 sq mi) 4.51% 79 Trentino: 0.920 Trento Arno Kompatscher
Jam'iyyar Jama'ar Kudancin Tyrolean
282 2
Kudancin Tyrol: 0.910
Tuscany
Tuscany
Al'ada 3,698,000 6.23% 22,987 square kilometres (8,875 sq mi) 7.62% 160 0.907 Florence Eugenio Giani
Jam'iyyar Democrat
273 10
Umbria Al'ada 930,000 1.46% 8,464 square kilometres (3,268 sq mi) 2.81% 102 0.897 Perugia Stefania Proietti
Mai zaman kansa
92 2
Veneto Al'ada 4,883,000 8.23% 18,345 square kilometres (7,083 sq mi) 5.97% 265 0.900 Venice Luca Zaia
Ƙungiyar
563 7
Italiya Italiya
- 59,933,000 100.00% 302,068.26 square kilometres (116,629.21 sq mi) 100.00% 195 0.892 Roma Sergio Mattarella
Mai zaman kansa
7,904 107

Manyan yankuna

[gyara sashe | gyara masomin]

Macroregions sune NUTS na farko na Tarayyar Turai. (shi) [4]

Taswirar Macroregion Sunan Italiyanci
Yankuna Babban birni Yawan jama'a
Janairu 2022
Yankin (km2) Yawan jama'a<br id="mwAwM"> (km2)
'Yan majalisa
Adadin % km2 %
Cibiyar
Cibiyar
Lazio
Tafiya
Tuscany
Umbria
Roma 11,740,836 19.91% 58,085 square kilometres (22,427 sq mi) 19.23% 202 15
Arewa maso Yamma
Arewa-Ovest
Kwarin Aosta
Liguria
Lombardy
Piedmont
Milan 15,848,100 26.87% 57,928 square kilometres (22,366 sq mi) 19.18% 274 20
Arewa maso gabas
Arewa maso Gabas
Emilia da Roma
Friuli-Venezia Giulia
Trentino-Kudancin Tyrol
Veneto
Bologna 11,561,676 19.60% 62,003 square kilometres (23,939 sq mi) 20.63% 186 15
Kudancin
Kudancin
Abruzzo
Apulia
Basilicata
Calabria
Kamfen
Molise
Naples 13,451,861 22.81% 73,800 square kilometres (28,500 sq mi) 24.43% 182 18
Tsibirin
Isole or Insulare (adj)
Sardinia
Sicily
Palermo 6,380,649 10.82% 49,932 square kilometres (19,279 sq mi) 16.53% 128 8
Yankunan 5 masu cin gashin kansu a ja da kuma yankuna 15 na yau da kullun a launin toka

Kowane yanki yana da doka da ke aiki a matsayin kundin tsarin mulki na yanki, wanda ke ƙayyade nau'in gwamnati da ka'idojin kungiyar da kuma aikin yankin, kamar yadda Kundin Tsarin Mulki na Italiya ya tsara (Mataki na 123). Kodayake duk yankuna sai dai Tuscany sun bayyana kansu a hanyoyi daban-daban a matsayin "Yankin mai cin gashin kansa" a cikin labarin farko na Dokokin su, [5] yankuna goma sha biyar suna da dokoki na yau da kullun kuma biyar suna da Dokoki na musamman, suna ba su ikon cin gashin kansu.

Yankunan da ke da doka ta yau da kullun

[gyara sashe | gyara masomin]

Wadannan yankuna, wadanda majalisun yankunansu suka amince da dokokinsu, an kirkiresu ne a shekarar 1970, duk da cewa Kundin Tsarin Mulki na Italiya ya samo asali ne daga shekarar 1948. Tun bayan sake fasalin kundin tsarin mulki na shekara ta 2001 suna da sauran ikon majalisa: yankuna suna da ikon majalisa na musamman dangane da duk wani al'amari da ba a tanada shi ba ga dokar jihar (Mataki na 117). [6] Duk da haka ikon cin gashin kansu na kudi yana da kyau: suna riƙe da kashi 20% kawai na duk harajin da aka karɓa, galibi ana amfani da su don tallafawa Tsarin kiwon lafiya na yankin.

Yankunan da ke da ikon cin gashin kansu tare da doka ta musamman

[gyara sashe | gyara masomin]

Mataki na 116 na Kundin Tsarin Mulkin Italiya ya ba da mulkin gida ga yankuna biyar: kwarin Aosta, Friuli-Venezia Giulia, Sardinia, Sicily, da Trentino-Alto Adige/Südtirol, yana ba su damar wasu 'yan majalisa, gudanarwa da ikon kuɗi zuwa wani nau'i daban-daban, dangane da ƙayyadaddun ƙa'idarsu.  Waɗannan yankuna sun zama masu cin gashin kansu don yin la'akari da bambance-bambancen al'adu da kuma kare tsirarun harsuna.  Bugu da ƙari, gwamnati ta so ta hana su yiwuwar ballewa ko kuma a ɗauke su daga Italiya bayan shan kaye a yakin duniya na biyu.

Kowane yanki yana da zaɓaɓɓen majalisa, mai suna Consiglio Regionale (majalisar yanki), ko Assemblea Regionale (majalisar yanki) a Sicily, da gwamnati mai suna Giunta Regionale (kwamitin yanki), wanda gwamna mai suna Presidente della Giunta Regionale (shugaban kwamitin yankin) ko Presidente della Regione (shugaban yankin).  'Yan kasar na kowane yanki ne ke zabar na karshen kai tsaye, ban da Aosta Valley da Trentino-Alto Adige/Südtirol inda majalisar yankin ke zaben shugaban kasa.

A karkashin dokar zabe ta 1995, hadin gwiwar da ta ci nasara ta sami mafi yawan kujeru a majalisar. Shugaban kasa yana jagorantar giunta, kuma yana zabar ko korar mambobinta, wanda ake kira assessori. Idan shugaban da aka zaba kai tsaye ya yi murabus, ana kiran sabon zabe nan take.

A cikin yankin Trentino-Alto Adige / Sudtirol, majalisar yanki ta ƙunshi zaman hadin gwiwa na majalisun larduna biyu na Trentino da na Kudancin Tyrol. Shugaban yankin yana daya daga cikin kwamishinonin lardin guda biyu.

Wakilin Majalisar Dattawa

[gyara sashe | gyara masomin]
Adadin sanatocin da aka sanya wa kowane Yankin kafin 2020

Mataki na 57 na Kundin Tsarin Mulki na Italiya da farko ya kafa cewa za a zabi Majalisar Dattijai ta Jamhuriyar a kan yanki ta 'yan ƙasar Italiya masu shekaru 25 ko sama da haka (ba kamar Majalisar Wakilai ba, wanda aka zaba a kan ƙasa da kuma dukkan' yan ƙasar Italiya da suka kai shekaru 18 ko sama da kai). Babu wani yanki da zai iya samun kasa da sanatoci 7, sai dai ga ƙananan yankuna biyu: Aosta Valley (1 sanata) da Molise (2 sanatoci). Daga 2006 zuwa 2020, 6 daga cikin sanatoci 315 (da 12 daga cikin wakilai 630) 'yan Italiya da ke zaune a kasashen waje ne suka zaba su.

Bayan an zartar da gyare-gyare biyu na kundin tsarin mulki bi da bi a cikin 2020 (ta hanyar raba gardama na kundin tsarin mulkin) da 2021, duk da haka, an sami canje-canje. Har yanzu ana zabar Majalisar Dattijai a kan yanki, amma an rage yawan sanatoci daga 315 zuwa 200, waɗanda yanzu duk 'yan ƙasa masu shekaru 18 ko sama da haka ne suka zaba, kamar wakilai (suna raguwa daga 630 zuwa 400). Italiyanci da ke zaune a kasashen waje yanzu suna zabar sanatoci 4 (da wakilai 8).

Sauran sanatoci 196 an sanya su a kowane yanki gwargwadon yawan jama'arsu. Mataki na 57 da aka gyara na Kundin Tsarin Mulki ya ba da cewa babu wani yanki da zai iya samun ƙasa da sanatoci 3 da ke wakiltar shi, ban da Aosta Valley da Molise, waɗanda suka riƙe sanatoci 1 da 2 bi da bi.

Yankin Kujerun zama Yankin Kujerun zama Yankin Kujerun zama
Italiya 4 Italiya 4 Italiya 5
Italiya 1 Italiya 18 Italiya 16
Italiya 13 Italiya 5 Italiya 6
Italiya 3 Italiya 31 Italiya 12
Italiya 6 Italiya 5 Italiya 3
Italiya 18 Italiya 2 Italiya 16
Italiya 14 Italiya 14 Yankunan kasashen waje 4

Tattalin arzikin yankuna da manyan yankuna

[gyara sashe | gyara masomin]
GDP ga kowane mutum 2018, EUR
Fadar Sunan GDP 2018, Yuro miliyan [7]
GDP ga kowane mutum 2018,EUR [7]
GDP 2011, PPS miliyan [7]
GDP na kowane mutum 2011,PPS [7]
Abruzzo 33,900 25,800 29,438 21,900
Kwarin Aosta 4,900 38,900 4,236 33,000
Apulia 76,600 19,000 68,496 16,700
Basilicata 12,600 22,200 10,517 17,900
Calabria 33,300 17,000 32,357 16,100
Kamfen 108,000 18,600 91,658 15,700
Emilia da Roma 161,000 36,200 139,597 31,400
Friuli-Venezia Giulia 38,000 31,200 35,855 29,000
Lazio 198,000 33,600 168,609 29,300
Liguria 49,900 32,100 43,069 26,700
Lombardy 388,800 38,600 330,042 33,200
Tafiya 43,200 28,300 40,014 25,500
Molise 6,500 20,900 6,278 19,700
Piedmont 137,000 31,500 123,336 27,600
Sardinia 34,900 21,200 32,377 19,300
Sicily 89,200 17,800 82,183 16,300
Trentino-Alto Adige/Südtirol 41,700 39,200 35,041 33,700
Tuscany 118,000 31,500 103,775 27,600
Umbria 22,500 25,400 21,078 23,200
Veneto 163,000 33,200 146,369 29,600
Lambobin Sunan GDP 2011, Yuro miliyan [7]
GDP na kowane mutum 2011, EUR [7]
GDP 2011, PPS miliyan [7]
GDP na kowane mutum 2011,PPS [7]
ITE Cibiyar 340,669 28,400 333,475 27,800
ITC Arewa maso Yamma 511,484 31,700 500,683 31,000
ITD Arewa maso gabas 364,560 31,200 356,862 30,600
ITF Kudancin 243,895 17,200 238,744 16,800
ITG Tsibirin 117,031 17,400 114,560 17,000
- Ƙarin Rikici 2,771 - 2,712 -
  • Yankunan NUTS na Italiya na matakin 1
  • Majalisar yanki (Italiya)
  • Jerin shugabannin yankuna na yanzu na Italiya
  • Jerin yankunan Italiya ta GDP
  • Jerin yankunan Italiya ta hanyar GRP ga kowane mutum
  • Jerin yankuna na Italiya ta hanyar Ci gaban Dan Adam
  • Flags na yankuna na Italiya
  • ISO 3166-2:IT
  • Yankunan Italiya
  • Biranen birni na Italiya
  • Manyan hukumomi na Italiya
  1. "National structures". Eurostat. Archived from the original on 13 July 2014. Retrieved 6 December 2011.
  2. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "fedref".
  3. "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org.
  4. "ISTAT geo-demo".
  5. Torrente, Luciano; Strazzullo, Paolo; Pinto, Roberto. "Statuti Regionali – Casa Editrice: Edizioni Simone". www.simone.it. Archived from the original on 19 February 2018. Retrieved 6 June 2011.
  6. LL.M., Prof. Dr. Axel Tschentscher. "ICL – Italy – Constitution". servat.unibe.ch.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 "GDP per capita in the EU in 2011" (PDF). Archived from the original (PDF) on 7 March 2014. Cite error: Invalid <ref> tag; name "GDP per capita in the EU in 2011" defined multiple times with different content.