Jump to content

Yarukan Chadi

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.

Yarukan Chadi

Abinda ke ciki

[gyara sashe | gyara masomin]

Newman shekarar (1977) ya rarraba harsunan zuwa rukunoni huɗu waɗanda aka yarda da su a cikin dukkan wallafe-wallafe masu zuwa. Subarin ƙaddamar da yanki, duk da haka, bai kasance mai ƙarfi ba; Blench (2006), misali, kawai yana karɓar rabe-raben A / B na Gabashin Chadi. [1] An kara Kujargé daga Blench (2008), wanda ke ba da shawarar Kujargé na iya rabuwa kafin ɓarnatar da Proto-Chadic sannan daga baya ya sami tasiri daga Gabashin Chadi. [2] Aiki na gaba da Lovestrand yayi jayayya da ƙarfi cewa Kujarge memba ne na Gabashin Chadi. Sanya Luri a matsayin farkon raba yankin Yammacin Chadi kuskure ne. Caron (2004) ya nuna cewa wannan yaren shi ne a Kudancin Bauchi kuma da wani ɓangare ne na tarin Polci.

  • Yammacin Chadi Rassa biyu, waɗanda suka hada da
(A) harsunan Hausa, Ron, Bole, da Angas ; kuma
(B) harsunan Bade, Warji, da Zaar.
(A) yaren Bura, Kamwe, da Bata, a tsakanin sauran rukunoni;
(B) yaren Buduma da Musgu; kuma
(C) Gidar
  • Gabashin Chadi sassa biyu, waɗanda suka haɗa da
(A) harsunan Tumak, Nancere, da Kera ; kuma
(B) harsunan Dangaléat, Mukulu, da Sokoro
  • Masa
  • ? Kujargé
Shafi na reshen Chadi na harsunan Afroasiatic.
Manyan masu magana da yaren Cadi a Najeriya.
Yankunan da ke magana da harshen Hausa a Najeriya da Nijar.

Nazarin kwayar halittar zamani na yankin Arewa maso Yammacin Kamaru masu magana da harshen Chadi sun lura da yawan mitar Y-Chromosome Haplogroup R1b a cikin waɗannan yawan jama'ar (nau'ikan R1b-V88 [3] ). Wannan alamar ta uba ta zama gama gari a sassan Yammacin Eurasia, amma in ba haka ba ba safai a Afirka ba. Cruciani et al. (2010) don haka aka gabatar da cewa masu magana da yaren Proto-Chadic a lokacin tsakiyar Holocene (~ shekaru 7,000 da suka gabata) sun yi ƙaura daga Levant zuwa Sahara ta Tsakiya, kuma daga can suka zauna a Tafkin Chadi .

Koyaya, wani bincike na baya-bayan nan a cikin 2018 ya gano cewa haplogroup R1b-V88 ya shiga Chadi sosai kwanan nan yayin "Baggarization" (hijirar Larabawan Baggara zuwa Sahel a cikin ƙarni na 17 AD), ba tare da samun wata hujja ta tsoffin ƙwayar Eurasia ba.

Kalmomin aro

[gyara sashe | gyara masomin]

Harsunan Chadi suna ƙunshe da kalmomin aro na Nilo-Sahara da yawa daga ɗayan rassan Songhay ko Maban, suna nuna alaƙar farko tsakanin masu yaren Cadi da Nilo-Saharan yayin da Chadic ke yin ƙaura zuwa yamma.

Kodayake ana magana da harsunan Adamawa kusa da harsunan Chadic, hulɗa tsakanin Chadi da Adamawa tana da iyaka. [4]

Karin magana

[gyara sashe | gyara masomin]

Karin magana a cikin Proto-Chadic, idan aka kwatanta da karin magana a cikin harsunan Proto-Afroasiatic (Vossen & Dimmendaal 2020: 351): [5]

Karin magana Yarjejeniyar-Chadi Proto-Afroasiatic
1 *ní *i ~ *yi
2M *ka *ku, *ka
2F *ki (m) *kim
3M *nì *si, *isi
3F *ta
1PL *mun (hada), *na (sama.) (*-na ~ *-nu ~ *-ni) ?
2PL *kun *kuuna
3PL *rana *su ~ *usu

Kwatanta ƙamus

[gyara sashe | gyara masomin]

Samfurin kalmomin asali a cikin rassa daban daban na Chadi da aka jera daga yamma zuwa gabas, tare da sake gina wasu rassa na Afroasiatic kuma an basu don kwatancen:

Turanci eye ear nose tooth tongue mouth blood bone tree water eat name
Hausa ido kunne hanci haƙori harshe baki jini ƙashi itace; bishiya ruwa ci suna
Proto-Chadic *ydn *km/*ɬm *ntn *s₃n; *ƙ-d *ls₃- *bk *br *ƙs₃ *ymn *hrɗ (hard); *twy (soft) *s₃m
Proto-Ron *kumu **atin *haŋgor *liʃ *fo ɟɑ̄lɑ̄, tɾɔ̃̄ *kaʃ *sum
Polci yiir kəəm cin shen haƙori bii buran; bəran gooloo pət maa ci suŋ
Proto-Central Chadic *hadaj; *tsɨʸ *ɬɨmɨɗʸ *hʷɨtsɨnʸ *ɬɨɗɨnʸ *ɗɨrɨnɨhʸ; *ɣanaɗʸ; *naɬɨj *maj *ɗiɬ; *kɨrakaɬʸ *hʷɨp *ɗɨjɨm *zɨm *ɬɨmɨɗʸ
Proto-Masa *ir *hum *cin *s- *si *vun *vuzur *sok *gu *mb- *ti *sem
Kujarge[6] kunɟu kumayo ~ kime kaata kiya aliŋati apa ɪbɪrí (kaɟeɟa), kàyɛ́ya kaʃíè ʃia (tona), tuye [imp. sg.]; tuwona [imp. pl.] rúwà
Other Afroasiatic branches
Proto-Cushitic[7] *ʔil- *ʔisŋʷ- *ʔiɬkʷ- *caanrab- *ʔaf-/*yaf- *mikʷ’-; *moc’- *-aħm-/*-uħm-; *ɬaam- *sim-/*sum-
Proto-Maji[8] *ʔaːb *háːy *aːç’u *eːdu *uːs *inču *haːy *um
Tarifiyt Berber[9] ŧit’t’ aməžžun, aməz’z’uɣ ŧinzā ŧiɣməsŧ iřəs aqəmmum iđammən iɣəss aman šš isəm
Coptic ia ma'aje ša šol, najhe las ro snof kas šēn mou wōm ran
Proto-Semitic *ʕayn- *ʔuḏn- *ʔanp- *šinn- *lišān- *dam- *ʕaṯ̣m- *ʕiṣ̂- *mā̆y- *ʔ-k-l (*šim-)
Proto-Afroasiatic *ʔǐl- *-ʔânxʷ- *sǐn-/*sǎn- 'tip, point' *-lis’- 'to lick' *âf- *dîm-/*dâm- *k’os- *ɣǎ *âm-; *akʷ’- *-mǎaʕ-; *-iit-; *-kʷ’-̌ *sǔm-/*sǐm-

Kalmomin Proto-Chadic

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Chadic:[10]

Turanci Proto-Chadic Hausa Hausa (furucci)
sleep *(w)sn/*swn yi barci yí bárcíi
come, go *b₂-; *l-
night *bɗ dare dárée
seed *bdr/*bzr iri írìi
five *bɗʸɬ biyar bìyár̃
mouth *bk baki bàakíi
hole *bk rami ráamìi
house *b-n gida gídáa
give *br ba báa
blood *br jini jíníi
ashes *bt- toka
fall *d₂-; *g₂ɮ faɗi fáaɗì
hear *d₂gw ji
sit *dmn zauna záunàa
beat, pound, kill *dwk
neck *gɗʸr wuya wúyàa
do, make *gə́n-; *ly; *ɗm
laugh *gms₂ dariya dàaríyáa
ten *gʷm/*gʷ-m goma góomà
sand *gʷsk yashi; ƙasa yàashíi; ƙásáa
eat hard things *hrɗ
burn *kɗ ƙone
skin *k-d; *zm feɗe féeɗèe
fly (insect) *ƙdb
crocodile *kdm kara
one *kɗn ɗaya ɗáyá
head *kɗn kai kâi
dog *kɗn kare kàrée
finger *kl- yatsa yátsàa
earth *ƙɬɗ kasa
fish *klp kifi kíifíi
ear *km/*ɬm kunne kûnnée
hand *ƙmn hannu hánnúu
three *knɗ uku úkù
bark *krp; *ɓ-r ɓawo ɓáawóo
bone *ƙs₃ ƙashi ƙàshíi
rat *ksm
tail *kṣr wutsiya wútsíyàa
fire *-kw wuta wútáa
cow, buffalo *ɬ-
root, vein, medicine *ɬ₂rw
lick *lkɗ lasa làasáa
tongue *ls₃- harshe hárshèe
meat *ɬw nama náamàa
new *mrb sabo sáabóo
man, husband, person *mtm mutum
die *mwt mutu mútù
hunger *my
see *ngn gani gáníi
nose *ntn hanci háncìi
ripen *nwk
cat *patu mage; ƙyanwa màagée; ƙyânwáa
four *-pɗ huɗu húɗú
flower *pl fure fùrée
sun *p-t rana ráanáa
cut *pt; *ɬ₂wl yanke yánkèe
drink *s₂w- sha; abin sha sháa; àbín shâa
name *s₃m suna súunáa
tooth *s₃n; *ƙ-d hakori hákóoríi
know *s-n sani sánìi
two *sr biyu bíyú
sheep *tmk tunkiya túnkìyáa
spit *tp tofa tóofàa
moon *t-r wata wátàa
eat soft things *twy
goat *wk-/*kw- akwiya àkwíyàa
stand (up) *wɬk
open *wn buɗe búuɗèe
full, fill *wn cikakke
hair *yàɗ gashi gáashìi
bird *yɗ tsuntsu tsúntsúu
eye *ydn ido ídòo
saliva *ylk
water *ymn ruwa rúwáa
give birth *yw/*wy
body *zk jiki jìkíi

Kalmomin Proto-Ron

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Ron:[11]

Turanci Proto-Ron Hausa Hausa (furucci)
nose **atin hanci háncìi
crocodile **haram kada
navel **mutuk cibiya cíibíyàa
friend **mwin aboki; amini àbóokíi; àmíinìi
land **nɗoro ƙasa; sauka ƙásáa; sàuká
molar *ɓukum
open (door) *ɓwali
chest *cin ƙirji ƙìrjíi
mouth *fo baki bàakíi
breast (female) *fofo nono
thigh *for cinya cínyàa
blow (mouth) *fuɗ
fall *fur faɗi fáaɗì
throat *goroŋ maƙwagwaro màƙwágwàróo
tooth *haŋgor hakori hákóoríi
head *hay kai kâi
bone *kaʃ ƙashi ƙàshíi
put *kin sa sâa (2)
elbow *kukwat gwiwar hannu gwíiwàr̃ hánnúu
ear *kumu kunne kûnnée
call (summon) *lahyal
tongue *liʃ harshe hárshèe
flesh *lo nama náamàa
saliva, spittle *lyal
person *naaf mutum mùtûm
chin *njumut haɓa háɓàa
urine *sar
name *sum suna súunáa
meet *tof sadu sàadú
I *yin ni níi

Kalmomin Proto-North Bauchi

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-North Bauchi:[12]

Turanci Proto-North Bauchi Hausa Hausa (furucci)
grass *(a)was ciyawa cìyáawàa
give *ča/iy- ba báa
ask *c̣aɣ-
egg *caḥʷi ƙwai ƙwái
stink *čam-
pull *c̣am- ja jáa (1)
sour *c̣am- mai tsami mài tsáamíi
bitter *č̣am- mai ɗaci mài ɗáacíi
night *č̣amaz- dare dárée
goat *č̣ang- akwiya àkwíyàa
herd *caQʷ-
rip *č̣ar-
middle *cawɣ- tsakiya tsákíyàa
sit *c̣əg- zauna záunàa
change *c̣ək- sake; canja sáakèe; cánjàa
cut *cəḳər- yanke yánkèe
swell *c̣əm-; *puč-
sweat *cən-; *zukum-
nail *č̣ərf- ƙusa ƙúusàa
wring *č̣ey-
two *či/ar- biyu bíyú
dig *ciḳ- haƙa; tona háƙàa; tóonàa
sew *ĉ̣im- ɗinka ɗínkàa
send *čin-; *ǯikʷ- aika àikáa
worm *ĉ̣iy- tsutsa tsúutsàa
fish (v.) *ču
dry *c̣uf- a bushe à bùushé
foot *cum- ƙafa ƙáfàa
swear *cum- rantse rántsèe
stand *c̣urw- tashi táashì
morning *cuwy- safe sáafée
heart *č̣Vnk- zuciya zúucìyáa
urine *cVpr-
bird *č̣VT- tsuntsu tsúntsúu
head *ɣ/ḥam- kai kâi
hair *gəz- gashi gáashìi
roast *gəẑ-
fish *ɣʷad- kifi kíifíi
see *ḥan- gani gáníi
fill *ḥʷan-
mount *ḥʷum-
build *ḥʷun- gina gínàa
bone *ḳas- ƙashi ƙàshíi
war *ḳas-
count *ḳin- ƙirga ƙírgàa
bite *ḳiy- ciza cìizáa
nine *kuč̣- tara tár̃à
forge *ḳuf- ƙera ƙéeràa
deep *ḳulḳul- mai zurfi mài zúrfíi
buy *ḳʷan- saya sàyáa
angry *ḳʷar-
hunt *le[ḥ]- farauta fàráutàa
sell *məč̣- sayar da sáyár̃ dà
chest *mVc̣- ƙirji ƙìrjíi
descend *pəc̣-
fat *rəvəz-; *ĉ̣əb-
earth *riĉ̣-
flower *riẑ- fure fùrée
tooth *ṭiḥn- hakori hákóoríi
kill *tuḥ- kashe káshèe
five *vaĉ̣- biyar bìyár̃
pour *vʷaḥ- zub da zúb dà
throw *vʷaḥ- jefa jéefàa
close *zaḅʷ-
stab *zaḳʷ- soka sòokáa
beans *zam-
open *ẑar- buɗe búuɗèe
call *zar-; *ḳiy-
tremble *ẑaẑar-
bow *zaʔ- baka bàkáa
stone *zəḳəy
to skin *zəl-
body *zər- jiki jìkíi
fowl *ẑirkiy- kaza kàazáa
ground corn *zu
awaken *zuḳʷ-
run *ẑVẑV gudu gúdù
rope *zʸaw- igiya ígíyàa
turn *ǯiKal mayar da máyár̃ dà
allow *ǯu
pound *ǯu/iw- doka; kutufo dòokáa; kùtùfóo
life *ǯukʷ- rayuwa ràayúwáa

Kalmomin Proto-Masa

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Masa:[13]

Turanci Proto-Masa Hausa Hausa (furucci)
father *b- uba ùbáa
bat *babay jemage jéemáagèe
vulture *bak ungulu ùngùlúu
mushroom *bik naman kaza náamàn kàazáa
tail *c-- wutsiya wútsíyàa
nose *cin hanci háncìi
star *ciw tauraro tàuràaróo
dog *d- kare kàrée
flute *d-f sarewa; sarewa sàareewàa; sàréewàa
penis *ɗiw bura; azzakari bùuráa; àzzákàr̃íi
chin *d-m haɓa háɓàa
mud *dorɓo taɓo tàɓóo
liver *duk hanta hántàa
sun *fat rana ráanáa
four *fiɗi huɗu húɗú
blow *fo busa; hura búusàa; húuràa
navel *fuk cibiya cíibíyàa
flour *fut gari gàaríi
small *g- ƙarami ƙàrámíi
knee *gif gwiwa gwíwàa
heart *g-l-s zuciya zúucìyáa
ten *gup goma góomà
left *guɾ hagu hágú
cold *hep mura; mai sanyi; mai ɗari múr̃àa; mài sányíi; mài ɗáaríi
three *hindi uku úkù
goat *hu akwiya àkwíyàa
ear *hum kunne kûnnée
eye *ir ido ídòo
seed *ir iri írìi
six *kargi shida shídà
year *kim sheƙara, shekara shèeƙáràa, shèekáràa
yesterday *k-mb- jiya jíyà
fish *k-ɾf- kifi kíifíi
fire *ku wuta wútáa
mat *ɮat tabarma tàabármáa
red *ɬew ja jáa (2)
feather *ɮ-m gashi gáashìi
water *mb- ruwa rúwáa
dew *mb-ɗ- raɓa ráaɓáa
milk *mbir nono; tatsa nóonòo; tàatsáa
horn *mek ƙaho ƙàhóo
darkness *nduvun duhu dúhùu
sand *ŋeɬ yashi; ƙasa yàashíi; ƙásáa
hair *ŋgusa gashi gáashìi
breast *po nono nóonòo
pus *ɾ-- mugunya múgúnyàa
hunt *ɾam farauta fàráutàa
fly *raw ƙuda; tashi ƙúdáa; táashì
time *ɾi lokaci; sa’a lóokàcíi; sáa'àa
place *ɾi wuri; waje wúríi; wájée
bean *ɾit wake wáakée
tooth *s- hakori hákóoríi
person *s- mutum mùtûm
grass *-s- ciyawa cìyáawàa
broom *samat mashari másháaríi
spear *sap mashi máashìi
egg *se ƙwai ƙwái
name *sem suna súunáa
sleep *sen yi barci yí bárcíi
tongue *si harshe hárshèe
seven *siɗa bakwai bákwài
wind *simbet iska ískàa
field *sine gona góonáa
bone *sok ƙashi ƙàshíi
root *s-r jijiya; saiwa jíijíyàa; sâiwáa
people *su jama’a; mutane jàmá'àa; mútàanée
beer *sum giya; burkutu gíyàa; bùr̃kùtù
sheep *time tunkiya túnkìyáa
moon *tiɾ wata wátàa
brain *toʔon ƙwalƙwalwa ƙwálƙwálwáa
body *tu jiki jìkíi
grave *us kabari kábàr̃íi
five *vaɬ biyar bìyár̃
wasp *viŋ zanzaro zànzáróo
monkey *vir biri bírìi
charcoal *v-n gawayi gáwàyíi
hare *v-t zomo zóomóo
salt *vu gishiri gíshíríi
mouth *vun baki bàakíi
blood *vuzur jini jíníi
girl *way yarinya yáarínyàa
black *wura baƙi báƙíi
rope *zew igiya ígíyàa
hole *z-ɾ rami ráamìi

Bibiyar Tarihi

[gyara sashe | gyara masomin]
  • Caron, Bernard 2004. Le Luri: quelques notes sur une langue tchadique du Najeriya. A cikin: Pascal Boyeldieu & Pierre Nougayrol (eds. ), Langues et Al'adu: Terrains d'Afrique. Gidaje a Faransa Cloarec-Heiss (Afrique et Langage 7). 193-201. Louvain-Paris: Peeters.
  • Lukas, Johannes (1936) 'Halin ilimin harshe a yankin Tafkin Chadi a Afirka ta Tsakiya.' Afirka, 9, 332 – 349.
  • Lukas, Johannes. Zentralsudanische Studien, Hamburg 1937;
  • Newman, Paul da Ma, Roxana (1966) 'Kwatancen Cadiic: salon magana da kalmomi.' Jaridar Harsunan Afirka, 5, 218 – 251.
  • Newman, Paul (1977) 'Tsarin Chadi da sake ginawa.' Harsunan Afroasiatic 5, 1, 1 – 42.
  • Newman, Paul (1978) 'Chado-Hamitic' adieu ': sabbin tunani kan rabe-raben harshen Chadi', a Fronzaroli, Pelio (ed. ), Atti del Secondo Congresso Internazionale di Linguistica Camito-Semitica . Florence: Instituto de Linguistica e di Lingue Orientali, Jami'ar di Firenze, 389 – 397.
  • Newman, Paul (1980) Theididdigar Chadic a cikin Afroasiatic. Leiden: Jami'ar Pers Leiden.
  • Herrmann Jungraithmayr, Kiyoshi Shimizu: Tushen lafazin Chadic. Reimer, Berlin 1981.
  • Herrmann Jungraithmayr, Dymitr Ibriszimow: Tushen lafazin Chadic. 2 kundin. Reimer, Berlin 1994
  • Schuh, Russell (2003) 'Tsinkayen Chadic', a cikin M. Lionel Bender, Gabor Takacs, da David L. Appleyard (eds. ), Zaba Comparative-Historical Afrasian ilimin harsuna Nazarin a Memory of Igor M. Diakonoff, LINCOM Europa, 55 – 60.
Bayanin bayanai
  • Robert Forkel, & Tiago Tresoldi. (2019). lexibank / kraftchadic: Chadic Wordlists (Shafin v3.0) [Saitin bayanai]. Zenodo. doi:10.5281/zenodo.3534953
  1. Blench, 2006. The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List (ms)
  2. Blench, Roger. 2008. Links between Cushitic, Omotic, Chadic and the position of Kujarge. 5th International Conference of Cushitic and Omotic languages.
  3. https://yfull.com/tree/R-Y7771/
  4. Blench, Roger. 2012. Linguistic evidence for the chronological stratification of populations South of Lake Chad. Presentation for Mega-Tchad Colloquium in Naples, September 13–15, 2012.
  5. Vossen, Rainer and Gerrit J. Dimmendaal (eds.). 2020. The Oxford Handbook of African Languages. Oxford: Oxford University Press.
  6. Doornbos, Paul. 1981. Field notes on Kujarge, language metadata, 200-word list plus numerals and pronouns.
  7. Ehret, Christopher. 1987. Proto-Cushitic reconstruction. In Sprache und Geschichte in Afrika 8: 7-180. University of Cologne.
  8. Aklilu, Yilma. 2003. Comparative phonology of the Maji languages. Journal of Ethiopian studies 36: 59-88.
  9. Kossmann, Maarten. 2009. Tarifiyt Berber vocabulary. In: Haspelmath, Martin & Tadmor, Uri (eds.) World Loanword Database. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  10. Jungraithmayr, Herrmann; Ibriszimow, Dymitr. 1994. Chadic Lexical Roots. Tentative reconstruction, grading, distribution and comments. (Sprache und Oralität in Afrika; 20), volume I, Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
  11. Blench, Roger. no date. Ron comparative wordlist.
  12. Takács, Gábor 2004. Comparative dictionary of the Angas-Sura languages. Sprache und Oralität in Afrika (SOA) 23. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
  13. Shryock, Aaron. 1997. The classification of the Masa group of languages. Studies in African Linguistics 26(1): 29‒62.