Jump to content

Yarukan Chadi

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.

Yarukan Chadi

Abinda ke ciki

[gyara sashe | gyara masomin]

Newman shekarar (1977) ya rarraba harsunan zuwa rukunoni huɗu waɗanda aka yarda da su a cikin dukkan wallafe-wallafe masu zuwa. Subarin ƙaddamar da yanki, duk da haka, bai kasance mai ƙarfi ba; Blench (2006), misali, kawai yana karɓar rabe-raben A / B na Gabashin Chadi. [1] An kara Kujargé daga Blench (2008), wanda ke ba da shawarar Kujargé na iya rabuwa kafin ɓarnatar da Proto-Chadic sannan daga baya ya sami tasiri daga Gabashin Chadi. [2] Aiki na gaba da Lovestrand yayi jayayya da ƙarfi cewa Kujarge memba ne na Gabashin Chadi. Sanya Luri a matsayin farkon raba yankin Yammacin Chadi kuskure ne. Caron (2004) ya nuna cewa wannan yaren shi ne a Kudancin Bauchi kuma da wani ɓangare ne na tarin Polci.

  • Yammacin Chadi Rassa biyu, waɗanda suka hada da
(A) harsunan Hausa, Ron, Bole, da Angas ; kuma
(B) harsunan Bade, Warji, da Zaar.
(A) yaren Bura, Kamwe, da Bata, a tsakanin sauran rukunoni;
(B) yaren Buduma da Musgu; kuma
(C) Gidar
  • Gabashin Chadi sassa biyu, waɗanda suka haɗa da
(A) harsunan Tumak, Nancere, da Kera ; kuma
(B) harsunan Dangaléat, Mukulu, da Sokoro
  • Masa
  • ? Kujargé
Shafi na reshen Chadi na harsunan Afroasiatic.
Manyan masu magana da yaren Cadi a Najeriya.
Yankunan da ke magana da harshen Hausa a Najeriya da Nijar.

Nazarin kwayar halittar zamani na yankin Arewa maso Yammacin Kamaru masu magana da harshen Chadi sun lura da yawan mitar Y-Chromosome Haplogroup R1b a cikin waɗannan yawan jama'ar (nau'ikan R1b-V88 [3] ). Wannan alamar ta uba ta zama gama gari a sassan Yammacin Eurasia, amma in ba haka ba ba safai a Afirka ba. Cruciani et al. (2010) don haka aka gabatar da cewa masu magana da yaren Proto-Chadic a lokacin tsakiyar Holocene (~ shekaru 7,000 da suka gabata) sun yi ƙaura daga Levant zuwa Sahara ta Tsakiya, kuma daga can suka zauna a Tafkin Chadi .

Koyaya, wani bincike na baya-bayan nan a cikin 2018 ya gano cewa haplogroup R1b-V88 ya shiga Chadi sosai kwanan nan yayin "Baggarization" (hijirar Larabawan Baggara zuwa Sahel a cikin ƙarni na 17 AD), ba tare da samun wata hujja ta tsoffin ƙwayar Eurasia ba.

Kalmomin aro

[gyara sashe | gyara masomin]

Harsunan Chadi suna ƙunshe da kalmomin aro na Nilo-Sahara da yawa daga ɗayan rassan Songhay ko Maban, suna nuna alaƙar farko tsakanin masu yaren Cadi da Nilo-Saharan yayin da Chadic ke yin ƙaura zuwa yamma.

Kodayake ana magana da harsunan Adamawa kusa da harsunan Chadic, hulɗa tsakanin Chadi da Adamawa tana da iyaka. [4]

Karin magana

[gyara sashe | gyara masomin]

Karin magana a cikin Proto-Chadic, idan aka kwatanta da karin magana a cikin harsunan Proto-Afroasiatic (Vossen & Dimmendaal 2020: 351): [5]

Karin magana Yarjejeniyar-Chadi Proto-Afroasiatic
1 *ní *i ~ *yi
2M *ka *ku, *ka
2F *ki (m) *kim
3M *nì *si, *isi
3F *ta
1PL *mun (hada), *na (sama.) (*-na ~ *-nu ~ *-ni) ?
2PL *kun *kuuna
3PL *rana *su ~ *usu

Kwatanta ƙamus

[gyara sashe | gyara masomin]

Samfurin kalmomin asali a cikin rassa daban daban na Chadi da aka jera daga yamma zuwa gabas, tare da sake gina wasu rassa na Afroasiatic kuma an basu don kwatancen:

Turanci eye ear nose tooth tongue mouth blood bone tree water eat name
Hausa ido kunne hanci haƙori harshe baki jini ƙashi itace; bishiya ruwa ci suna
Proto-Chadic *ydn *km/*ɬm *ntn *s₃n; *ƙ-d *ls₃- *bk *br *ƙs₃ *ymn *hrɗ (hard); *twy (soft) *s₃m
Proto-Ron *kumu **atin *haŋgor *liʃ *fo ɟɑ̄lɑ̄, tɾɔ̃̄ *kaʃ *sum
Polci yiir kəəm cin shen haƙori bii buran; bəran gooloo pət maa ci suŋ
Proto-Central Chadic *hadaj; *tsɨʸ *ɬɨmɨɗʸ *hʷɨtsɨnʸ *ɬɨɗɨnʸ *ɗɨrɨnɨhʸ; *ɣanaɗʸ; *naɬɨj *maj *ɗiɬ; *kɨrakaɬʸ *hʷɨp *ɗɨjɨm *zɨm *ɬɨmɨɗʸ
Proto-Masa *ir *hum *cin *s- *si *vun *vuzur *sok *gu *mb- *ti *sem
Kujarge[6] kunɟu kumayo ~ kime kaata kiya aliŋati apa ɪbɪrí (kaɟeɟa), kàyɛ́ya kaʃíè ʃia (tona), tuye [imp. sg.]; tuwona [imp. pl.] rúwà
Other Afroasiatic branches
Proto-Cushitic[7] *ʔil- *ʔisŋʷ- *ʔiɬkʷ- *caanrab- *ʔaf-/*yaf- *mikʷ’-; *moc’- *-aħm-/*-uħm-; *ɬaam- *sim-/*sum-
Proto-Maji[8] *ʔaːb *háːy *aːç’u *eːdu *uːs *inču *haːy *um
Tarifiyt Berber[9] ŧit’t’ aməžžun, aməz’z’uɣ ŧinzā ŧiɣməsŧ iřəs aqəmmum iđammən iɣəss aman šš isəm
Coptic ia ma'aje ša šol, najhe las ro snof kas šēn mou wōm ran
Proto-Semitic *ʕayn- *ʔuḏn- *ʔanp- *šinn- *lišān- *dam- *ʕaṯ̣m- *ʕiṣ̂- *mā̆y- *ʔ-k-l (*šim-)
Proto-Afroasiatic *ʔǐl- *-ʔânxʷ- *sǐn-/*sǎn- 'tip, point' *-lis’- 'to lick' *âf- *dîm-/*dâm- *k’os- *ɣǎ *âm-; *akʷ’- *-mǎaʕ-; *-iit-; *-kʷ’-̌ *sǔm-/*sǐm-

Kalmomin Proto-Chadic

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Chadic:[10]

TuranciProto-ChadicHausaHausa (furucci)
sleep*(w)sn/*swnyi barciyí bárcíi
come, go*b₂-; *l-
night*bɗdaredárée
seed*bdr/*bzririírìi
five*bɗʸɬbiyarbìyár̃
mouth*bkbakibàakíi
hole*bkramiráamìi
house*b-ngidagídáa
give*brbabáa
blood*brjinijíníi
ashes*bt-toka
fall*d₂-; *g₂ɮfaɗifáaɗì
hear*d₂gwji
sit*dmnzaunazáunàa
beat, pound, kill*dwk
neck*gɗʸrwuyawúyàa
do, make*gə́n-; *ly; *ɗm
laugh*gms₂dariyadàaríyáa
ten*gʷm/*gʷ-mgomagóomà
sand*gʷskyashi; ƙasayàashíi; ƙásáa
eat hard things*hrɗ
burn*kɗƙone
skin*k-d; *zmfeɗeféeɗèe
fly (insect)*ƙdb
crocodile*kdmkara
one*kɗnɗayaɗáyá
head*kɗnkaikâi
dog*kɗnkarekàrée
finger*kl-yatsayátsàa
earth*ƙɬɗkasa
fish*klpkifikíifíi
ear*km/*ɬmkunnekûnnée
hand*ƙmnhannuhánnúu
three*knɗukuúkù
bark*krp; *ɓ-rɓawoɓáawóo
bone*ƙs₃ƙashiƙàshíi
rat*ksm
tail*kṣrwutsiyawútsíyàa
fire*-kwwutawútáa
cow, buffalo*ɬ-
root, vein, medicine*ɬ₂rw
lick*lkɗlasalàasáa
tongue*ls₃-harshehárshèe
meat*ɬwnamanáamàa
new*mrbsabosáabóo
man, husband, person*mtmmutum
die*mwtmutumútù
hunger*my
see*ngnganigáníi
nose*ntnhanciháncìi
ripen*nwk
cat*patumage; ƙyanwamàagée; ƙyânwáa
four*-pɗhuɗuhúɗú
flower*plfurefùrée
sun*p-tranaráanáa
cut*pt; *ɬ₂wlyankeyánkèe
drink*s₂w-sha; abin shasháa; àbín shâa
name*s₃msunasúunáa
tooth*s₃n; *ƙ-dhakorihákóoríi
know*s-nsanisánìi
two*srbiyubíyú
sheep*tmktunkiyatúnkìyáa
spit*tptofatóofàa
moon*t-rwatawátàa
eat soft things*twy
goat*wk-/*kw-akwiyaàkwíyàa
stand (up)*wɬk
open*wnbuɗebúuɗèe
full, fill*wncikakke
hair*yàɗgashigáashìi
bird*yɗtsuntsutsúntsúu
eye*ydnidoídòo
saliva*ylk
water*ymnruwarúwáa
give birth*yw/*wy
body*zkjikijìkíi

Kalmomin Proto-Ron

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Ron:[11]

TuranciProto-RonHausaHausa (furucci)
nose**atinhanciháncìi
crocodile**haramkada
navel**mutukcibiyacíibíyàa
friend**mwinaboki; aminiàbóokíi; àmíinìi
land**nɗoroƙasa; saukaƙásáa; sàuká
molar*ɓukum
open (door)*ɓwali
chest*cinƙirjiƙìrjíi
mouth*fobakibàakíi
breast (female)*fofonono
thigh*forcinyacínyàa
blow (mouth)*fuɗ
fall*furfaɗifáaɗì
throat*goroŋmaƙwagwaromàƙwágwàróo
tooth*haŋgorhakorihákóoríi
head*haykaikâi
bone*kaʃƙashiƙàshíi
put*kinsasâa (2)
elbow*kukwatgwiwar hannugwíiwàr̃ hánnúu
ear*kumukunnekûnnée
call (summon)*lahyal
tongue*liʃharshehárshèe
flesh*lonamanáamàa
saliva, spittle*lyal
person*naafmutummùtûm
chin*njumuthaɓaháɓàa
urine*sar
name*sumsunasúunáa
meet*tofsadusàadú
I*yinniníi

Kalmomin Proto-North Bauchi

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-North Bauchi:[12]

TuranciProto-North BauchiHausaHausa (furucci)
grass*(a)wasciyawacìyáawàa
give*ča/iy-babáa
ask*c̣aɣ-
egg*caḥʷiƙwaiƙwái
stink*čam-
pull*c̣am-jajáa (1)
sour*c̣am-mai tsamimài tsáamíi
bitter*č̣am-mai ɗacimài ɗáacíi
night*č̣amaz-daredárée
goat*č̣ang-akwiyaàkwíyàa
herd*caQʷ-
rip*č̣ar-
middle*cawɣ-tsakiyatsákíyàa
sit*c̣əg-zaunazáunàa
change*c̣ək-sake; canjasáakèe; cánjàa
cut*cəḳər-yankeyánkèe
swell*c̣əm-; *puč-
sweat*cən-; *zukum-
nail*č̣ərf-ƙusaƙúusàa
wring*č̣ey-
two*či/ar-biyubíyú
dig*ciḳ-haƙa; tonaháƙàa; tóonàa
sew*ĉ̣im-ɗinkaɗínkàa
send*čin-; *ǯikʷ-aikaàikáa
worm*ĉ̣iy-tsutsatsúutsàa
fish (v.)*ču
dry*c̣uf-a busheà bùushé
foot*cum-ƙafaƙáfàa
swear*cum-rantserántsèe
stand*c̣urw-tashitáashì
morning*cuwy-safesáafée
heart*č̣Vnk-zuciyazúucìyáa
urine*cVpr-
bird*č̣VT-tsuntsutsúntsúu
head*ɣ/ḥam-kaikâi
hair*gəz-gashigáashìi
roast*gəẑ-
fish*ɣʷad-kifikíifíi
see*ḥan-ganigáníi
fill*ḥʷan-
mount*ḥʷum-
build*ḥʷun-ginagínàa
bone*ḳas-ƙashiƙàshíi
war*ḳas-
count*ḳin-ƙirgaƙírgàa
bite*ḳiy-cizacìizáa
nine*kuč̣-taratár̃à
forge*ḳuf-ƙeraƙéeràa
deep*ḳulḳul-mai zurfimài zúrfíi
buy*ḳʷan-sayasàyáa
angry*ḳʷar-
hunt*le[ḥ]-farautafàráutàa
sell*məč̣-sayar dasáyár̃ dà
chest*mVc̣-ƙirjiƙìrjíi
descend*pəc̣-
fat*rəvəz-; *ĉ̣əb-
earth*riĉ̣-
flower*riẑ-furefùrée
tooth*ṭiḥn-hakorihákóoríi
kill*tuḥ-kashekáshèe
five*vaĉ̣-biyarbìyár̃
pour*vʷaḥ-zub dazúb dà
throw*vʷaḥ-jefajéefàa
close*zaḅʷ-
stab*zaḳʷ-sokasòokáa
beans*zam-
open*ẑar-buɗebúuɗèe
call*zar-; *ḳiy-
tremble*ẑaẑar-
bow*zaʔ-bakabàkáa
stone*zəḳəy
to skin*zəl-
body*zər-jikijìkíi
fowl*ẑirkiy-kazakàazáa
ground corn*zu
awaken*zuḳʷ-
run*ẑVẑVgudugúdù
rope*zʸaw-igiyaígíyàa
turn*ǯiKalmayar damáyár̃ dà
allow*ǯu
pound*ǯu/iw-doka; kutufodòokáa; kùtùfóo
life*ǯukʷ-rayuwaràayúwáa

Kalmomin Proto-Masa

[gyara sashe | gyara masomin]

Kalmomin Proto-Masa:[13]

TuranciProto-MasaHausaHausa (furucci)
father*b-ubaùbáa
bat*babayjemagejéemáagèe
vulture*bakunguluùngùlúu
mushroom*biknaman kazanáamàn kàazáa
tail*c--wutsiyawútsíyàa
nose*cinhanciháncìi
star*ciwtaurarotàuràaróo
dog*d-karekàrée
flute*d-fsarewa; sarewasàareewàa; sàréewàa
penis*ɗiwbura; azzakaribùuráa; àzzákàr̃íi
chin*d-mhaɓaháɓàa
mud*dorɓotaɓotàɓóo
liver*dukhantahántàa
sun*fatranaráanáa
four*fiɗihuɗuhúɗú
blow*fobusa; hurabúusàa; húuràa
navel*fukcibiyacíibíyàa
flour*futgarigàaríi
small*g-ƙaramiƙàrámíi
knee*gifgwiwagwíwàa
heart*g-l-szuciyazúucìyáa
ten*gupgomagóomà
left*guɾhaguhágú
cold*hepmura; mai sanyi; mai ɗarimúr̃àa; mài sányíi; mài ɗáaríi
three*hindiukuúkù
goat*huakwiyaàkwíyàa
ear*humkunnekûnnée
eye*iridoídòo
seed*iririírìi
six*kargishidashídà
year*kimsheƙara, shekarashèeƙáràa, shèekáràa
yesterday*k-mb-jiyajíyà
fish*k-ɾf-kifikíifíi
fire*kuwutawútáa
mat*ɮattabarmatàabármáa
red*ɬewjajáa (2)
feather*ɮ-mgashigáashìi
water*mb-ruwarúwáa
dew*mb-ɗ-raɓaráaɓáa
milk*mbirnono; tatsanóonòo; tàatsáa
horn*mekƙahoƙàhóo
darkness*nduvunduhudúhùu
sand*ŋeɬyashi; ƙasayàashíi; ƙásáa
hair*ŋgusagashigáashìi
breast*ponononóonòo
pus*ɾ--mugunyamúgúnyàa
hunt*ɾamfarautafàráutàa
fly*rawƙuda; tashiƙúdáa; táashì
time*ɾilokaci; sa’alóokàcíi; sáa'àa
place*ɾiwuri; wajewúríi; wájée
bean*ɾitwakewáakée
tooth*s-hakorihákóoríi
person*s-mutummùtûm
grass*-s-ciyawacìyáawàa
broom*samatmasharimásháaríi
spear*sapmashimáashìi
egg*seƙwaiƙwái
name*semsunasúunáa
sleep*senyi barciyí bárcíi
tongue*siharshehárshèe
seven*siɗabakwaibákwài
wind*simbetiskaískàa
field*sinegonagóonáa
bone*sokƙashiƙàshíi
root*s-rjijiya; saiwajíijíyàa; sâiwáa
people*sujama’a; mutanejàmá'àa; mútàanée
beer*sumgiya; burkutugíyàa; bùr̃kùtù
sheep*timetunkiyatúnkìyáa
moon*tiɾwatawátàa
brain*toʔonƙwalƙwalwaƙwálƙwálwáa
body*tujikijìkíi
grave*uskabarikábàr̃íi
five*vaɬbiyarbìyár̃
wasp*viŋzanzarozànzáróo
monkey*virbiribírìi
charcoal*v-ngawayigáwàyíi
hare*v-tzomozóomóo
salt*vugishirigíshíríi
mouth*vunbakibàakíi
blood*vuzurjinijíníi
girl*wayyarinyayáarínyàa
black*wurabaƙibáƙíi
rope*zewigiyaígíyàa
hole*z-ɾramiráamìi

Bibiyar Tarihi

[gyara sashe | gyara masomin]
  • Caron, Bernard 2004. Le Luri: quelques notes sur une langue tchadique du Najeriya. A cikin: Pascal Boyeldieu & Pierre Nougayrol (eds. ), Langues et Al'adu: Terrains d'Afrique. Gidaje a Faransa Cloarec-Heiss (Afrique et Langage 7). 193-201. Louvain-Paris: Peeters.
  • Lukas, Johannes (1936) 'Halin ilimin harshe a yankin Tafkin Chadi a Afirka ta Tsakiya.' Afirka, 9, 332 349.
  • Lukas, Johannes. Zentralsudanische Studien, Hamburg 1937;
  • Newman, Paul da Ma, Roxana (1966) 'Kwatancen Cadiic: salon magana da kalmomi.' Jaridar Harsunan Afirka, 5, 218 251.
  • Newman, Paul (1977) 'Tsarin Chadi da sake ginawa.' Harsunan Afroasiatic 5, 1, 1 42.
  • Newman, Paul (1978) 'Chado-Hamitic' adieu ': sabbin tunani kan rabe-raben harshen Chadi', a Fronzaroli, Pelio (ed. ), Atti del Secondo Congresso Internazionale di Linguistica Camito-Semitica . Florence: Instituto de Linguistica e di Lingue Orientali, Jami'ar di Firenze, 389 397.
  • Newman, Paul (1980) Theididdigar Chadic a cikin Afroasiatic. Leiden: Jami'ar Pers Leiden.
  • Herrmann Jungraithmayr, Kiyoshi Shimizu: Tushen lafazin Chadic. Reimer, Berlin 1981.
  • Herrmann Jungraithmayr, Dymitr Ibriszimow: Tushen lafazin Chadic. 2 kundin. Reimer, Berlin 1994
  • Schuh, Russell (2003) 'Tsinkayen Chadic', a cikin M. Lionel Bender, Gabor Takacs, da David L. Appleyard (eds. ), Zaba Comparative-Historical Afrasian ilimin harsuna Nazarin a Memory of Igor M. Diakonoff, LINCOM Europa, 55 60.
Bayanin bayanai
  • Robert Forkel, & Tiago Tresoldi. (2019). lexibank / kraftchadic: Chadic Wordlists (Shafin v3.0) [Saitin bayanai]. Zenodo. doi:10.5281/zenodo.3534953
  1. Blench, 2006. The Afro-Asiatic Languages: Classification and Reference List Archived 2024-12-03 at the Wayback Machine (ms)
  2. Blench, Roger. 2008. Links between Cushitic, Omotic, Chadic and the position of Kujarge Archived 2022-10-09 at ghostarchive.org [Error: unknown archive URL]. 5th International Conference of Cushitic and Omotic languages.
  3. https://yfull.com/tree/R-Y7771/
  4. Blench, Roger. 2012. Linguistic evidence for the chronological stratification of populations South of Lake Chad. Presentation for Mega-Tchad Colloquium in Naples, September 13–15, 2012.
  5. Vossen, Rainer and Gerrit J. Dimmendaal (eds.). 2020. The Oxford Handbook of African Languages. Oxford: Oxford University Press.
  6. Doornbos, Paul. 1981. Field notes on Kujarge, language metadata, 200-word list plus numerals and pronouns.
  7. Ehret, Christopher. 1987. Proto-Cushitic reconstruction. In Sprache und Geschichte in Afrika 8: 7-180. University of Cologne.
  8. Aklilu, Yilma. 2003. Comparative phonology of the Maji languages. Journal of Ethiopian studies 36: 59-88.
  9. Kossmann, Maarten. 2009. Tarifiyt Berber vocabulary. In: Haspelmath, Martin & Tadmor, Uri (eds.) World Loanword Database. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  10. Jungraithmayr, Herrmann; Ibriszimow, Dymitr. 1994. Chadic Lexical Roots. Tentative reconstruction, grading, distribution and comments. (Sprache und Oralität in Afrika; 20), volume I, Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
  11. Blench, Roger. no date. Ron comparative wordlist Archived 2015-04-21 at the Wayback Machine.
  12. Takács, Gábor 2004. Comparative dictionary of the Angas-Sura languages. Sprache und Oralität in Afrika (SOA) 23. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
  13. Shryock, Aaron. 1997. The classification of the Masa group of languages. Studies in African Linguistics 26(1): 29‒62.