Waken wuta
| Waken wuta | |
|---|---|
| Scientific classification | |
| Kingdom | Plantae |
| Order | Fabales (mul) |
| Dangi | Fabaceae (mul) |
| Tribe | Phaseoleae (mul) |
| Genus | Adenodolichos (mul) |
| jinsi | Adenodolichos paniculatus ID ɗin "{{{1}}}" ba sananne bane ga tsarin. Da fatan za a yi amfani da ID mai inganci.,
|




Waken wuta (ko dulluɓe ko dullube ko kwiwa ko kwiya ko kwaiwa) (Adenodolichos paniculatus) shuka ne.[1]
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- ↑ Blench, Roger (2007). Hausa names for trees and plants Archived 2021-07-21 at the Wayback Machine. Cambridge: Kay Williamson Educational Foundation.
Waken wuta (Adenodolichos paniculatus)
Waken wuta, wanda ake kira da dulluɓe, dullube, kwiwa, kwiya ko kwaiwa a wasu yankunan Hausawa, wata shuka ce daga dangin wake (Fabaceae). Sunanta na kimiyya shi ne Adenodolichos paniculatus. Tsiro ne da ke girma a yankunan savanna da dazuzzukan da ba su da cunkoso a nahiyar Afirka, kuma yana da muhimmanci ta fuskar noma, kiwon dabbobi da kuma kare muhalli.
Asali da yaduwa
Asalin waken wuta daga nahiyar Afirka ne. Ana samunsa a ƙasashe da dama, ciki har da:
Najeriya
Nijar
Chadi
Kamaru
Ghana
Togo
Benin
Burkina Faso
Mali
Sudan
Jamhuriyar Afirka ta Tsakiya
Yana bunƙasa a wuraren da ake samun ruwan sama na matsakaici da kuma ƙasa mai kyau, musamman filayen savanna.
Siffofin shukar
Waken wuta shuka ce mai ɗaukar shekara ɗaya ko fiye, gwargwadon yanayin da take ciki. Yana iya bazuwa a ƙasa ko kuma ya hau kan wasu tsirrai.
Siffofinsa sun haɗa da:
Ganyaye masu sassa uku, kamar sauran nau'ikan wake.
Furanni masu launin shunayya, violet ko ruwan hoda.
'Ya'yan itace masu kama da kwafon wake.
Iraye masu tauri waɗanda ake amfani da su wajen yawaita shukar.
Muhimmancin noma
Waken wuta yana da amfani sosai ga manoma saboda:
Yana ƙara sinadarin nitrogen a cikin ƙasa ta hanyar haɗin gwiwa da ƙwayoyin bacteria da ke cikin jijiyoyin tushensa.
Ana amfani da shi a matsayin ciyawar kiwo ga shanu, tumaki da awaki.
Yana taimakawa wajen hana zaizayar ƙasa saboda yawan ganyensa da tushensa.
Amfanin gargajiya
A wasu al'ummomi, ana amfani da sassa daban-daban na shukar wajen magungunan gargajiya, kamar:
Maganin ciwon ciki.
Maganin wasu raunuka.
Maganin wasu cututtukan fata.
Sai dai, ba a tabbatar da ingancin waɗannan amfani gaba ɗaya ta hanyar binciken kimiyya ba, don haka ya kamata a yi taka-tsantsan kafin amfani da ita a matsayin magani.
Muhimmancin muhalli
Shukar tana taimakawa wajen:
Kare ƙasa daga zaizaya.
Samar da abinci ga kwari masu anfani wajen ɗaukar ƙwayar fure.
Inganta lafiyar ƙasa ta hanyar ƙara sinadarin nitrogen.
Rarrabuwar kimiyya
Masarauta: Plantae
Rabo: Angiosperms
Ajin tsiro: Eudicots
Tsari: Fabales
Dangi: Fabaceae
Jinsi: Adenodolichos
Nau'i: Adenodolichos paniculatus
Kammalawa
Waken wuta (Adenodolichos paniculatus) muhimmiyar shuka ce ta dangin wake wadda ke da amfani ga noma, kiwon dabbobi da muhalli. Duk da cewa ba a noma ta sosai a matsayin amfanin gona na kasuwanci ba, tana taka muhimmiyar rawa wajen inganta ƙasa, samar da ciyawar kiwo da kuma kiyaye daidaiton muhalli a yankunan savanna na Afirka.