Jump to content

Kasar Yarbawa

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Kasar Yarbawa
Ilẹ̀ Káàárọ̀-Oòjíire (yo)


Wuri
Labarin ƙasa
Yawan fili 142,114 km²

Yorubaland (Yoruba: Ilẹ̀ Káàárọ̀-Oòjíire) is the homeland and cultural region of the Yoruba people in West Africa. It spans the modern-day countries of Nigeria, Togo and Benin, and covers a total land area of 142,114 square kilometres (54,871 sq mi). Of this land area, 106,016 km2 (74.6%) lies within Nigeria, 18.9% in Benin, and the remaining 6.5% is in Togo. Prior to European colonization, a portion of this area was known as Yoruba country. The geo-cultural space contains an estimated 55 million people, the majority of this population being ethnic Yoruba.

Yanayin ƙasa

[gyara sashe | gyara masomin]

A zahiri, Yorubaland ya bazu a arewa daga Tekun Guinea da yamma daga Kogin Neja zuwa Benin da Togo. A cikin ɓangaren arewa, Yorubaland ya fara ne a cikin unguwanni da ke yammacin Lokoja kuma ya ci gaba ba tare da katsewa ba har zuwa Kogin Ogooué na Kogin Mono a Togo, nisan kusan kilomita 610. A kudu, ya fara ne a wani yanki da ke yammacin Benin da Osse (Ovia) kogin da Ilaje Yorubas suka mamaye kuma ya ci gaba ba tare da katsewa ba har zuwa Porto Novo, jimlar nisan kusan kilomita 280 yayin da hankaki ke Ƙashin. Yammacin Porto Novo Masu magana da Gbe sun fara rinjaye. Yankin arewa ya fi girma fiye da yankin kudancin bakin teku.  

Ƙasar tana da gandun daji na mangrove, estuaries da filayen bakin teku a kudu, waɗanda ke tashi a hankali zuwa arewa zuwa tuddai masu juyawa da yankin tsaunuka masu tsawo a cikin ciki, wanda aka fi sani da filin Yoruba ko Yammacin Yamma. Ana kiran tsaunuka a yankin Ekiti na yankin, musamman a kusa da tudun Effon da belin Okemesi, waɗanda ke da tsawo sama da 732 m (2,400 kuma suna da magudanan ruwa da maɓuɓɓugar ruwa da yawa kamar Olumirin, Arinta waterfall, da Effon waterfall.[1] An sami tsawo mafi girma a tsaunukan Idanre Inselberg, waɗanda ke da tsawo sama da mita 1,050 (3,440 ft). Gabaɗaya, shimfidar wuri na ciki ya ƙunshi ƙasa mai juyawa tare da wasu inselbergs da ke fitowa da ban mamaki daga faɗin da ke kewaye. Wasu sun hada da: tsaunukan Okeagbe: 790m, Ulusunta a Ikere Ekiti: 690m, tsaunukan Saki da Igbeti.  

Tare da filayen bakin teku, kudancin ƙasƙanci, da tsaunuka na ciki, Yorubaland yana da manyan koguna da rafi da yawa waɗanda ke ratsa ƙasar. Waɗannan koguna suna gudana a cikin manyan hanyOyi guda biyu a cikin ƙasar Yoruba; zuwa kudu zuwa cikin lagoons, estuaries da creeks waɗanda ke kwarara cikin Tekun Atlantika, da arewa zuwa Kogin Neja. Wasu koguna masu gudana zuwa kudu sun haɗa da; Kogin Oshin_River" id="mwhA" rel="mw:WikiLink" title="Osun River">Osun da Shasha waɗanda ke kwarara cikin Lekki Lagoon, Kogin Ogun da manyan yankunansa; Oyan da Ofiki waɗanda ke kwantar da su cikin Lagos Lagoon, saman Kogin Mono, Kogin Oba, Kogin Erinle, Kogin Yewa wanda ke kwarara zuwa cikin kogin Badagry, Kogin Okpara wanda ya zama wani ɓangare na iyakar Najeriya-Benin kafin ya sake shiga Benin don shiga Kogin Ouémé (Ofeek a cikin Kogin Nokoué da Porto-Novo. A gefen gabas, kogin Owena (Siluko), Ofosu da Osse sun shiga cikin kogin Benin. Wadanda ke gudana a arewacin Nijar sun hada da kogin Moshi, Oyun, Ƙashin, Awun, Asa, Ero da Oyi.

Rarrabawar ƙasashe

[gyara sashe | gyara masomin]

Yankin Najeriya na Yorubaland ya ƙunshi Ọyọ, Ọṣun, Ogun, Kwara, Ondo, Ekiti, Legas da yammacin Kogi. Yankin Benin ya kunshi Sashen Ouémé, Sashen Plateau, Sashen Collines, garin Tchaourou na Sashen Borgou, garin Bassila na Sashen Donga, Ouinhi da Zogbodomey na Sashen Zou, da kuma garin Kandi na Sashen Alibori. Yankunan Togo sune Ogou, Anié da Est-Mono prefectures a yankin Plateaux, da kuma Tchamba prefecture a yankin Centrale.

Shuke-shuke da yanayi

[gyara sashe | gyara masomin]

Yanayin Yorubaland ya bambanta daga arewa zuwa kudu. Yankin kudanci, tsakiya da gabashin yankin shine gandun daji mai zafi, wanda aka sani da Yoruba lowland forests ecoregion . [2] Halin shuke-shuke shine gandun daji mai rufewa wanda ya ƙunshi nau'ikan bishiyoyi masu yawa ciki har da Milicia excelsa wanda aka fi sani da shi a cikin gida kafara iroko, Antiaris africana, Terminalia superba wanda aka sani da shi da asora, Entandrophragma ko sapele, Lophira alata, Triplochiton scleroxylon (ko obeche), Khaya grandifoliola (ko wasu nau'ikan Afirka), Symphonia globulifera, da yawa. Wasu nau'o'in da ba na asali ba kamar Tectona grandis (teak) da Gmelina arborea (itace mai laushi) an gabatar da su cikin yanayin halittu kuma ana girma sosai a cikin manyan shuke-shuke na gandun daji da yawa.

Yankin bakin teku na wannan yanki yana da yankin da aka rufe da filayen maras kyau kuma ya mamaye irin waɗannan tsire-tsire kamar mangroves da sauran tsire-shire na stilt gami da dabino, ferns da itatuwan kwakwa a kan rairayin bakin teku. Wannan ɓangaren ya haɗa da mafi yawan jihohin Ondo, Ekiti, Ogun, Osun, Legas kuma ana nuna shi ta hanyar yawan ruwan sama wanda aka bayyana ta hanyar sau biyu (lokaci mai girma); Maris-Yuli da Satumba-Nuwamba. Ruwan sama na shekara-shekara a Ijebu Ode a tsakiyar jihar Ogun, alal misali, matsakaicin 2,020 millimeters ko 80 inci.[3] Yankin shine cibiyar bunkasa koko, roba na halitta, Kola nut da masana'antar samar da dabino mai, da kuma katako mai riba. Jihohin Ondo, Ekiti da Osun sune manyan masu samar da koko a Najeriya, [4] yayin da yankunan kudancin jihohin Ogun da Ondo (Odigbo, Okitipupa da Irele) ke karbar bakuncin manyan gonakin dabino da roba.[5]

Yankunan arewa da yammacin yankin suna da yanayin gandun daji na wurare masu zafi (Aw), tare da ruwan sama guda ɗaya. Wannan yanki ya rufe arewacin kashi biyu bisa uku na Oyo, arewa maso yammacin Ogun, Kwara, Kogi, Collines (Benin), arewacin rabin sashen Plateau (Benin) da tsakiyar Togo. Yana daga cikin yankin gandun daji-savannah" id="mw9g" rel="mw:WikiLink" title="Savanna">Savanna na Guinea, wani yanki na wucin gadi tsakanin gandun daji na Yammacin Afirka da gandun daji masu ciki.[1] Wani ɓangare na wannan yankin ya samo asali ne daga savanna wanda aka taɓa rufe shi da gandun daji amma ya rasa murfin bishiyoyi saboda aikin gona da sauran matsin lamba a ƙasa. Ruwan sama na shekara-shekara a nan yana tsakanin millimeters 1,100 da 1,500 (43 da 59 in). Ruwan sama na shekara-shekara a Ilorin misali shine 1,220 millimeters ko 48.03 inci.[2] Nau'in bishiyoyi a nan sun haɗa da Blighia sapida wanda aka fi sani da ackee a Turanci da ishin a Yoruba, da Parkia biglobosa wanda shine itacen wake da aka yi amfani da shi wajen yin iru ko ogiri, kayan dafa abinci na gida.

Monsoon (lokacin ruwan sama) a cikin yankuna biyu na yanayi yana biye da lokacin bushewa wanda ke nuna iskar kasuwanci ta arewa maso yamma wanda ke kawo Harmattan (guguwar iska mai ƙura) wanda ke busawa daga Sahara. Yawanci suna shafar dukkan yankuna sai dai karamin yanki na kudancin gabar teku. Duk da haka, an ruwaito cewa Harmattan ya kai har zuwa Legas a wasu shekaru.

Manyan birane / garuruwa

[gyara sashe | gyara masomin]

 

Rarrabawar gudanarwa

[gyara sashe | gyara masomin]
Yoruba
Kasar da ake kira  Nijeriya
Jiha Yankin (km2) Babban birnin yankin Birni mafi girma Birni na biyu mafi girma
Jihar Ekiti 6,353 Ado Ekiti Ado Ekiti Ikere-Ekiti
Jihar Kogi 9,351 Lokoja Kabba Isanlu, Egbe
Jihar Kwara 17,000 Ilorin Ilorin Offa
Jihar Legas 3,345 Ikeja Alimosho Ikorodu
Jihar Ogun 16,762 Abeokuta Otta-Ijoko-Ifo Abeokuta
Jihar Ondo 15,500 Akure Akure Ondo, okitipupa
Jihar Osun 9,251 Osogbo Osogbo Ile-Ife, Ilesha
Jihar Oyo 28,454 Ibadan Ibadan Oyo, Ogbomoso
Yankin = 106,016 km2 
Kasar  Benin
Sashen Yankin (km2) Babban birnin yankin Birni mafi girma Birni na biyu mafi girma
Borgu (Shaworo) 5,000 ____ Shaworo Kpakpanin
Tuddan 12,440 Ibo Idaasha Shabi Idaasha
Donga (Bassila) 5,661 ____ Bassila Manigri
Filayen 3,264 Saketi Pobe Ketu, Saketi
Weme 500 Porto Novo Porto Novo Adjarra
Yankin ≈ 2,865 km2 
Kasar  Togo
Yankin Yankin (km2) Babban birnin yankin Birni mafi girma Birni na biyu mafi girma
Tsakiya (Chamba) 2,900 ____ Kaboli Alejo, Goubi
Filayen 6,482 Atakpame Atakpame An yi amfani da shi a matsayin Morita
Yankin ≈ 9,2 km2 
Yankin Yoruba ≈ 142,114 km2 
  1. "Taking a short road trip through Oke-Mesi Fold Belt (Part 1)". olokuta.blogspot.ca. 5 October 2012. Retrieved 13 April 2018.
  2. "Yoruba lowland forests" (in Turanci). World Wildlife Federation. Retrieved 3 January 2022.
  3. "Ijebu Ode climate: Average Temperature, weather by month, Ijebu Ode weather averages – Climate-Data.org". en.climate-data.org. Retrieved 2021-08-16.
  4. "ANALYSIS OF INCENTIVES AND DISINCENTIVES FOR COCOA IN NIGERIA" (PDF). Fao.org. Retrieved 31 January 2022.
  5. "Ondo State of Nigeria:: Nigeria Information & Guide". Nigeriagalleria.com. Retrieved 13 April 2018.