Jump to content

Osun

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Osun


Kirari «land of virtue»
Inkiya Ilu-aro (City of Tie and Dye).
Suna saboda Kogin Osun
Wuri
mapframe: Title "Nigeria/Osun.map" is not a valid map data page
 7°30′N 4°30′E / 7.5°N 4.5°E / 7.5; 4.5
Ƴantacciyar ƙasaNajeriya

Babban birni Osogbo
Yawan mutane
Faɗi 4,705,589 (2016)
 Yawan mutane 508.66 mazaunan/km²
Harshen gwamnati Yarbanci
Labarin ƙasa
Bangare na South West (en) Fassara
Yawan fili 9,251 km²
Sun raba iyaka da
Bayanan tarihi
Ƙirƙira 27 ga Augusta, 1991
Muhimman sha'ani
Tsarin Siyasa
Majalisar zartarwa Osun State Executive Council (en) Fassara
Gangar majalisa Osun State House of Assembly (en) Fassara
 Gwamnan Jihar Osun Ademola Adeleke (27 Nuwamba, 2022)
Bayanan Tuntuɓa
Lambar aika saƙo 230001
Kasancewa a yanki na lokaci
Lamba ta ISO 3166-2 NG-OS
Wasu abun

Yanar gizo osunstate.gov.ng
Itagun
Al'ummar Osun
Lambar motar jihar Osun
jihar Osun
Al'ummar Osun

Jihar Osun jiha ce dake kasar Najeriya.Tana da yawan fili kimanin kilomita araba’in 9,251 da yawan jama’a kimani miliyan hudu da dubu dari daya da talatin da bakwai da dari shida da ashirin da bakwai (jimillar shekarar dubu biyu da biyar 2005). Babban birnin tarayyar jahar ita ce Osogbo. Rauf Aregbesola, shi ne gwamnan jihar tun zaben shekara ta dubu biyu da sha daya 2011 har zuwa yau ya sauka ya mika wa Adegboyega Oyetola.bayan ya samu nasarar cin zaben da aka gudanar. Mataimakiyar gwamnan ita ce Grace Titilayo Laoye-Tomori. Dattijan jihar su ne: Ademola Adeleke, Christopher Omoworare Babajide da Olusola Adeyeye. [1]

Jihar Osun tana da iyaka da jihohin hudu: Ekiti, Kwara, Ogun kuma da Ondo.

Tsofaffin Manyan gine gine a Osun
Filin jirgin saman Osun

[2]

A lokacin mulkin mallaka, yankin da yanzu ake kira Jihar Osun ya rabu tsakanin jihohin Yammacin Yarabawa daban-daban, inda wasu jihohi ke zaune a cikin gari, yayin da wasu kuma suke cikin manyan dauloli kamar Daular Oyo. Daga 1877 zuwa 1893, jihohin Yammacin Yarabawa sun yi Yaƙin Kiriji tare da sauran ƙungiyoyin Gabashin Yarabawa da ƙungiyoyin Gabashin Yarabawa; yaƙin ya ƙare a cikin wani rikici da Birtaniya ta yi da shi kafin a yi wa yankin mulkin mallaka aka haɗa shi cikin Ma'aikatar Kula da Kudancin Najeriya ta Birtaniya wadda daga baya ta haɗu zuwa Najeriya ta Burtaniya a 1914. Bayan samun 'yancin kai a 1960, yankin Osun na yanzu ya kasance wani ɓangare na Yankin Yammacin bayan samun 'yancin kai har zuwa 1967 lokacin da aka raba yankin kuma yankin ya zama wani ɓangare na Jihar Yamma. A 1976, an raba Jihar Yamma kuma yammacin jihar ya zama Jihar Oyo. Shekaru 15 bayan haka, an raba gabashin Jihar Oyo don kafa Jihar Osun.

A fannin tattalin arziki, Jihar Osun ta fi mayar da hankali kan noma, galibi na koko, rogo, gero, masara, dankali da amfanin gona na doya. Sauran manyan masana'antu sune ayyuka, musamman a birane, tare da haƙar ma'adinai da kiwon dabbobi. Osun gida ce ga wasu shahararrun wurare a Najeriya, ciki har da harabar Jami'ar Obafemi Awolowo, ɗaya daga cikin manyan cibiyoyin ilimi na Najeriya. Jami'ar tana cikin tsohon garin Ile-Ifẹ, muhimmin cibiyar ci gaban siyasa da addini ga al'adun Yarabawa. Sauran manyan birane da garuruwa sun haɗa da tsoffin manyan biranen masarautar Ila Orangun, Iragbiji, Ada, Ikirun, Oke-Ila Orangun, Ipetu-Ijesha, Ijebu-Jesa, Erin Oke, Ipetumodu, Ede, Iwo, Ejigbo, Ibokun, Ode-Omu, Otan Ayegbaju, Ifetedo, Esa-Oke, Ilesa, Okuku, Otan-Ile da Igbajo. Jihar Osun kuma ta shahara da kasancewa ta biyu mafi yawan masu karatu da rubutu a ƙasar.[3]

An ƙirƙiri Jihar Osun ta zamani a ranar 27 ga Agusta 1991 daga wani ɓangare na tsohuwar Jihar Oyo. Sunan jihar ya samo asali ne daga Kogin Osun, maɓuɓɓugar ruwa mai daraja wadda ita ce bayyanar allahiyar Yarbawa mai suna iri ɗaya.[4]

Tsohon Gwamna Olagunsoye Oyinlola ya ƙaddamar kuma ya aza harsashin gina Jami'ar Jihar Osun tare da harabar jami'o'i shida (Osogbo, Okuku, Ikire, Ejigbo, Ifetedo, da Ipetu-Ijesha) waɗanda ke cikin jihar. Muhimman abubuwan da suka faru a al'adu a jihar sun haɗa da bikin Ori Oke[5] da bikin Egungun (bikin masquerade)[6] a Iragbiji,[7] Olojo a Ife, Iwude Ijesha a Ilesha, bikin Agbeleku a Erin Oke, da bikin Osun Osogbo.[8]

Haikali na Osun

Kowace shekara, mabiya da waɗanda ba sa bin Osun, ɗaya daga cikin Orisa (allolin gargajiya na mutanen Yarbawa), suna tafiya daga ko'ina cikin duniya don halartar bikin Osun-Osogbo na shekara-shekara a watan Agusta. Baƙi sun haɗa da 'yan ƙasar Brazil, Cuba, Trinidad, Grenada, da sauran ƙasashe a Amurka waɗanda ke da muhimmiyar gadar al'adun Yarbawa. Ana gudanar da bukukuwan gargajiya na shekara-shekara da addu'o'in allahiyar Osun a gefen kogin wanda ke ɗauke da sunanta - bisa ga al'adun Yaren Yarabawa - ta canza.[9]

Osun-Osogbo Grove, wurin ibada na al'adun allahn shekara-shekara kuma cibiyar fasaha mai mahimmanci, an ayyana shi a matsayin Wurin Gado na Duniya a 2005.[10]

Tsohuwar tutar ƙasa da hatimin jihar, wadda aka amince da ita a 2012, ta nuna Ori Olokun.[11] Duk da haka, an janye tutar da hatimin a hukumance a shekarar 2023 ta hanyar dokar Majalisar Dokokin Jihar Osun bayan hukuncin da Babbar Kotun Jihar Osun ta yanke a ranar 21 ga Janairu, 2017 cewa dokar da ta amince da ita ta saba wa kundin tsarin mulki.[12]

Manyan ƙungiyoyin ƙabilu a Jihar Osun sune Ife, Ijesha, Oyo, Ibolo da Igbomina na kabilar Yarabawa, kodayake akwai kuma mutane daga wasu sassan Najeriya. Yarbanci da Ingilishi su ne harsunan hukuma. Mutanen Jihar Osun suna bin addinin Kiristanci, Musulunci da kuma addinin gargajiya.[13]

Yana da tsayin mita 266.33 (ƙafa 873.8) sama da matakin teku, Osun tana da yanayi mai danshi da bushewa ko kuma savanna na wurare masu zafi (Rarraba: Aw). Zafin birnin a kowace shekara shine 28.35 °C (83.03 °F) kuma yana ƙasa da -1.11% fiye da matsakaicin Najeriya. Osun yawanci yana samun kimanin milimita 127.75 (inci 5.03) na ruwan sama kuma yana da kwanaki 237.62 na ruwan sama (65.1% na lokaci) kowace shekara. Tana nan a 4.5199593 longitude da 7.5628964 latitude.[14][15]

Yawon Bude Ido

[gyara sashe | gyara masomin]

Jihar Osun gida ce ga wurare da dama na yawon bude ido bisa ga tarihinta mai kyau da kuma tushen al'adun Yarbawa.

Kogin Osun a jihar Osun, Najeriya

Ana ɗaukar wannan wuri a matsayin wurin tarihi. Yana kusa da kogin Osun kuma gida ne ga allahiyar haihuwa, Oṣun.[16]

Magudanar ruwa ta Erin-Ijesha tana cikin Erin-Ijesha. Wurin shakatawa ne na yawon bude ido da ke yankin Oriade. Kaka tana da hawa bakwai.[17][18]

Albarkatun Ma'adinai a Jihar Osun

Ga waɗannan albarkatun ma'adinai a Jihar Osun[19]

Zinare

Granite

Columbite

Talc

Tantalite

Tourmaline

Kiristoci da Musulmai a Osun

Jihar Osun tana da yawan jama'a Musulmai da Kiristoci.[28] Daga cikin shahararrun shugabannin addini daga Jihar Osun akwai malamin addinin Musulunci Sheikh Dr. Abu-Abdullah Adelabu, wanda ke zaune a Landan, wanda ya fito daga babban birnin jihar, Osogbo da Fasto (Dr.) Johnson Ade Odewale na Cocin Christ Apostolic, daga Odeomu amma yana zaune a Boston, Amurka. Shahararren Fasto E.A. Adeboye ya fito ne daga Ifewara a jihar Osun. Haka kuma Fasto W. F. Kumuyi da sauransu. Gwamnatin Jihar Osun ta yi ikirarin bayar da ayyuka ga Musulmai da Kiristoci a jihar, musamman ta hanyar Hukumar Jin Dadin Alhazai.[29]

Manyan sarakunan gargajiya a Jihar Osun suna yaba wa ko dai Imani da Musulunci ko Kiristanci. While, for example, Ooni of Ife Oba Adeyeye Enitan Ogunwusi (Ojaja II) and Owa Obokun Adimula of Ijesaland Oba Gabriel Adekunle (Aromolaran II), Oba Samuel Oyebode Oluronke II (Olokuku of Okuku), and Oba Sunday Olatokun (Olotan of Otan Ile) ascribe to Christianity, Orangun of-Orangun of (I) Obade Ihab Oyedotun (Arutu-Oluokun Bibiire I), Ataoja of Osogbo Oba Jimoh Olaonipekun Oyetunji (Larooye II), Timi of Ede Oba Munirudeen Adesola Lawal (Laminisa I), Aragbiji of iragbiji (Oba Abdulrasheed Ayotunde Olabomi),[30] Owa of Otan Ayegbani, Oba (Lukeman Fawani), Oba (Lukeman Fawani), Oba na Otan Ayegba. Tsohon Orangun na Ila Orangun ya yi addinin Kiristanci, da Oluwo na Iwo Oba Abdul Rasheed Adewale Akanbi (Ilufemiloye Telu I) sun yi addinin Musulunci. Addinai mafi rinjaye a Jihar Osun su ne Musulunci da Kiristanci duk da cewa har yanzu ana yin wani addini na gargajiya.[31]

Kashi 2.2% na Katolika a Diocese na Osogbo (1995) tare da mabiya 74,440 a cikin majami'u 56 a ƙarƙashin Bishop John Akinkunmi Oyejola (2016), ɗan sufragan na Archdiocese na Ibadan.

Lardin Anglican na Ibadan a cikin Cocin Najeriya ya hada da Dioceses na Oke-Osun (1993) karkashin jagorancin Bishop Oluwagbemiro Fabuluje (2021), Osun (1987) karkashin Bishop Foluso Olugbenga Babatunji (2019), Osun ta Arewa karkashin Bishop Abiodun Olaoye, Osun North East (2009) Bishop (2009). Ife karkashin jagorancin Bishop Olubunmi Akinlade, Ife East (2008) karkashin jagorancin Bishop Oluseyi Oyelade (2010), Ijesa arewa maso gabas (2009) karkashin Bishop Joseph Olusola (2009), Ijesha North Missionary Diocese karkashin jagorancin Bishop Isaac Oluyamo (2015), Ilesa karkashin jagorancin Bishop Samuel Olubayu Sowale (2000) da kuma Bishop Samuel Olubayu Sowale (2000) (2009).

kananan Hukumomi

[gyara sashe | gyara masomin]

Jihar Osun nada kananan hukumomi guda talatin 30, Sune:

LGAHeadquarters
AiyedaadeGbongan
AiyedireIle Ogbo
Atakunmosa ta GabasIperindo
Atakunmosa ta YammaOsu
BoluwaduroOtan-Ayegbaju
BoripeIragbiji
Ede ta ArewaOja Timi
Ede ta KuduEde
EgbedoreAwo
EjigboEjigbo
Ife ta TsakiyaIle-Ife
Ife ta GabasOke-Ogbo
Ife ta ArewaIpetumodu
Ife ta KuduIfetedo
IfedayoOke-Ila Orangun
IfelodunIkirun
IlaIla Orangun
Ilesa ta GabasIlesa
Ilesa ta YammaEreja Square
IrepodunIlobu
IrewoleIkire
IsokanApomu
IwoIwo

[20]

ObokunIbokun
Odo OtinOkuku
Ola OluwaBode Osi
OlorundaIgbonna, Osogbo
OriadeIjebu-Jesa
OroluIfon-Osun
OsogboOsogbo
  1. https://www.osunstate.gov.ng
  2. https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Osun/
  3. "Action Plan - Nigeria" (PDF).
  4. "Osun and INEC'S redemption". TheCable. 24 July 2022. Retrieved 12 June 2023
  5. "Iragbiji hills: Monuments of nature's beauty". Nigerian Tribune. 30 October 2018.
  6. "Obatala Centre for Creative Arts 2004"
  7. AdminTO (1 August 2017). "We must all foster religious harmony —Aragbiji of Iragbiji". Nigerian Tribune. Retrieved 12 June 2023.
  8. Everything You Need to Know About the Osun-Osogbo Festival". 18 July 2016.
  9. "Osun State of Nigeria :: Nigeria Information & Guide". www.nigeriagalleria.com. Retrieved 13 September 2022
  10. "Osogbo | Location, History, Facts, & Population | Britannica". www.britannica.com. Retrieved 8 February 2022.
  11. "Osun Fact File: The Flag". Osun State. Retrieved 9 July 2024
  12. Rabiu, Quadri. "Osun Assembly Repeals State Anthem, Crest, Flag Introduced By Aregbesola". Channels. Retrieved 9 July 2024.
  13. "The People – Osun State Official Website". 30 January 2013. Retrieved 12 June 2023
  14. "Osun, NG Climate Zone, Monthly Weather Averages and Historical Data". tcktcktck.org. Retrieved 24 July 2023.
  15. "Osun weather and climate ☀️ Best time to visit 🌡️ Temperature". www.besttravelmonths.com. Retrieved 25 November 2022.
  16. "Four Places to Visit in Osun State". The Guardian. Lagos, Nigeria. 19 May 2018
  17. "Osun, NG Climate Zone, Monthly Weather Averages and Historical Data". tcktcktck.org. Retrieved 24 July 2023.
  18. "Osun weather and climate ☀️ Best time to visit 🌡️ Temperature". www.besttravelmonths.com. Retrieved 25 November 2022.
  19. "Four Places to Visit in Osun State". The Guardian. Lagos, Nigeria. 19 May 2018.
  20. https://www.britannica.com/place/Osun


Jihohin Najeriya
Babban birnin tarayyar (Abuja) | Abiya | Adamawa | Akwa Ibom | Anambra | Bauchi | Bayelsa | Benue | Borno | Cross River | Delta | Ebonyi | Edo | Ekiti | Enugu | Gombe | Imo | Jigawa

Kaduna | Kano | Katsina | Kebbi | Kogi | Kwara | Lagos | Nasarawa | Neja | Ogun | Ondo | Osun | Oyo | Plateau | Rivers | Sokoto | Taraba | Yobe | Zamfara