Jump to content

Oyo (jiha)

Daga Wikipedia, Insakulofidiya ta kyauta.
Oyo


Wuri
Map
 8°N 4°E / 8°N 4°E / 8; 4
Ƴantacciyar ƙasaNajeriya

Babban birni Ibadan
Yawan mutane
Faɗi 7,667,318 (2020)
 Yawan mutane 269.46 mazaunan/km²
Harshen gwamnati Yarbanci
Turanci
Labarin ƙasa
Yawan fili 28,454 km²
Sun raba iyaka da
Bayanan tarihi
Mabiyi Jihar Yammacin Najeriya
Ƙirƙira 3 ga Faburairu, 1976
Tsarin Siyasa
Majalisar zartarwa Majalisar zartarwa ta jihar Oyo
Gangar majalisa Oyo State House of Assembly (en) Fassara
 Gwamnan jahar oyo Oluwaseyi Makinde (29 Mayu 2019)
Bayanan Tuntuɓa
Lambar aika saƙo 200001
Kasancewa a yanki na lokaci
Lamba ta ISO 3166-2 NG-OY
Wasu abun

Yanar gizo oyostate.gov.ng
Sakateriyar Oyo
jihar oyo
mutanen Oyo a kasuwa
daya daga cikin manyan makarantu na jihar oyo

Jihar Oyo, jiha ce, dake a ƙasar Najeriya.Tana da yawan fili kimanin kilomita arba’in 28,454 da yawan jama’a, 5,580,894 (ƙidayar yawan jama'a shekara 2006). Babban birnin tarayyar.jahar ita ce Ibadan[1]. Abiola Ajimobi shi ne gwamnan jihar tun zaben shekara ta 2015 har zuwa yau. Mataimakin gwamnan,shi ne Moses Alake Adeyemo. Dattijai ,a jihar sune: Abdulfatai Buhari, Rilwan Akanbi da Monsurat Sunmonu.[2]

Yawancin mazauna Jihar Oyo Yarabawa ne.[3] Ana yi musu lakabi da "Jihar Pace Setter", Jihar Oyo ta yanzu tana kan yankin da Daular Oyo ta yi mulki a da.[4] Daular Oyo ta kasance daular Yarbawa mai ƙarfi wadda ta mallaki yawancin jihar Oyo kuma ta hanyar faɗaɗa manyan sassan ƙasar Yarbawa daga kimanin 1300 zuwa 1896.[5][6] An gina birnin Oyo na zamani "Sabuwar Ƙasar" (Ọyọ Àtìbà) a shekarun 1830, ana ɗaukar birnin Oyo na zamani "Sabuwar Ƙasar" (Ọyọ Àtìbà) a matsayin ragowar zamanin Oyo na daular don bambanta kansa da tsohon babban birnin arewa, 'Tsohon Oyo' (Ọyọ-Ilé). Duk da cewa babbar daular Oyo ta zamanin da ta ruguje a 1835, Alaafin (mai shi kuma mai kula da fadar) ya ci gaba da yin aiki a cikin sabuwar birnin Oyo a jihar Oyo ta yanzu.[7]

Jihar Oyo ita ce jiha mafi girma a Kudancin Najeriya dangane da yawan ƙasa kuma ita ce jiha ta biyu mafi yawan jama'a a Kudancin Najeriya bayan Legas. A bisa kididdigar da aka yi a shekarar 2006, jihar tana matsayi na 4 a yawan jama'a a Najeriya tare da yawan jama'a 5,580,894. Kiyasin da aka yi kwanan nan a shekarar 2022 ya nuna cewa yawan jama'ar jihar zai kai kusan 7,976,100, wanda hakan ya sanya ta zama ta shida a yawan jama'a a Najeriya.[9] An san cewa ita ce wurin da aka kafa jami'a ta farko a Najeriya,[8] Jami'ar Ibadan,[17] wacce aka kafa a shekarar 1948, jihar ana ganin ta zama jiha ta farko a Najeriya, ciki har da tashar talabijin ta farko, titin farko a Najeriya, filin wasa na farko a Najeriya, layin jirgin ƙasa na farko a Najeriya, asibitin koyarwa na farko a Najeriya da sauransu.[9]

Babban birnin Ibadan, shine birni na 3 a Najeriya bisa ga ƙidayar jama'a ta hukuma ta 2006. Jihar tana da mafi yawan garuruwa da birane da aka ambata a cikin manyan garuruwa 50 mafi yawan jama'a a Najeriya, inda Ibadan, Ogbomoso, Oyo, Saki da Iseyin duk suna cikin jerin. Tattalin arzikin jihar ya ci gaba da kasancewa mai noma, inda aka bayyana birnin Shaki na yammacin jihar a matsayin kwandon burodi na jihar. Rogo, koko, da taba suna daga cikin amfanin gona mafi muhimmanci ga tattalin arzikin jihar Oyo.[10][11]

Yanayin Kasa

[gyara sashe | gyara masomin]

Jihar Oyo ta ƙunshi kusan faɗin murabba'in kilomita 28,454 (kadada 7,031,000; murabba'in mil 10,986) kuma tana matsayi na 14 a girma.[12] Yanayin ƙasar ya ƙunshi tsoffin duwatsu masu tauri da tsaunuka masu siffar kumfa, waɗanda ke tashi a hankali daga kimanin mita 500 (yadi 550; ƙafa 1,600) a yankin kudu kuma suna kaiwa tsawon mita 1,200 (yadi 1,300; ƙafa 3,900) sama da matakin teku a yankin arewa.[13] Wasu manyan koguna kamar Ogun, Oba, Oyan, Otin, Ofiki, Sasa, Oni, Erinle da kogin Osun sun samo asali ne daga wannan tsauni. Sassan kudu da kudu maso gabashin jihar suna samar da fili mai ci gaba.

Jihar Oyo ta ƙunshi wasu siffofi na halitta ciki har da Tsohon Filin Shakatawa na Ƙasa, wuraren shakatawa na Agodi da lambuna. A wannan wurin akwai wurin zama na karen daji na Afirka da ke cikin hatsari, Lycaon pictus;[14] duk da haka, ana tsammanin an kawar da wannan ɗanyen a yankin a halin yanzu.[ana buƙatar ambato]

Yanayi

Yanayin yana da yanayi na tsakiya, musamman tare da lokacin bushewa da danshi tare da ɗanɗano mai yawa. Lokacin rani yana farawa daga Nuwamba zuwa Maris yayin da lokacin damina ya fara daga Afrilu kuma ya ƙare a watan Oktoba. Matsakaicin zafin rana yana tsakanin 25 °C (77 °F) da 35 °C (95 °F), kusan a duk tsawon shekara.[23]

An kafa shi a shekarar 1976[15] daga Yammacin Jihar, kuma ya haɗa da Jihar Osun, wadda aka raba a shekarar 1991. Jihar Oyo tana da kama da juna, galibi ƙabilar Yarabawa ce ke zaune a ciki waɗanda galibi manoma ne amma suna da sha'awar zama a cikin manyan biranen birni.[16] 'Yan asalin ƙasar galibi sun haɗa da Oyos, Oke-Oguns, Ibadans[17] da Ibarapas, duk mallakar dangin Yarabawa ne. Ibadan ta kasance cibiyar gudanar da mulkin tsohon yankin Yamma tun zamanin mulkin mallaka na Birtaniyya.[18]

Baya ga Ibadan, wasu manyan garuruwa da garuruwa a cikin Jihar Ọyọ sun haɗa da Ọyọ, Ogbomọsọ, Isẹyin-Okeogun, Ipapo-Okeogun, Kíṣì-Okeogun, Okeho-Okeogun, Saki-Okeogun, Igbeti-Okeogun, Igboho-okeogun [Igboho], Eruwa-Ibarapa, Iroko, Lanpeogun,teriOkeogun, Lanlate, Ilora-Oyo, Jobele-Oyo, Awe-Oyo, Ilérò-Okeogun, Okaka-Okeogun, Igbo Ora-Ibarapa, Idere[19]


A shekarar 2024, ‘yan awaren Yarbawa sun yi yunkurin kifar da gwamnatin jihar a Ibadan, ba su yi nasara ba.[29]

makarantun oyo

Jihar Oyo tana da iyaka da.misalin jihhohi uku, su ne: jihar Kwara, jihar Ogun, jihar Osun (kuma da ƙasar Benin.

Kananan Hukumomi

[gyara sashe | gyara masomin]

Jihar Oyo nada adadin Kananan hukumomi guda talatin da uku (33). Sune:


  1. Nenge, Katrine (8 January 2019). "Which is the largest city in Africa: Lagos vs. Ibadan city". Legit.ng. Archived from the original on 25 March 2022. Retrieved 7 March 2021.
  2. "Oyo | state, Nigeria | Britannica". www.britannica.com. Archived from the original on 5 April 2023. Retrieved 5 May 2023.
  3. "oyo, nigeria language". thehumanasia.com. Archived from the original on 2 March 2021. Retrieved 7 March 2021
  4. Peter, Morton-Williams. "THE ỌYỌ YORUBA AND THE ATLANTIC TRADE, 1670-1830". Journal of the Historical Society of Nigeria. JSTOR 41856687 – via JSTOR.
  5. Falola, Toyin (2008). History of Nigeria. New York: Cambridge University Press.
  6. Samuel, Johnson (1966). The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-02099-2.
  7. "Association of Local Governments of Nigeria". algon.ng. Archived from the original on 3 June 2021. Retrieved 3 June 2021
  8. "Home | UNIVERSITY OF IBADAN". www.ui.edu.ng. Archived from the original on 9 March 2021. Retrieved 26 February 2022.
  9. "Oyo State". Nigerian Investment Promotion Commission. 9 January 2019. Archived from the original on 16 April 2021. Retrieved 7 March 2021.
  10. "Untapped potential: Despite many difficulties, the opportunities in agriculture are numerous". Oxford Business Group. 8 December 2013. Archived from the original on 29 June 2022. Retrieved 7 March 2021.
  11. "Supply Analysis of Cassava Chips in Oyo State, Nigeria-Indian Journals". www.indianjournals.com. Archived from the original on 6 August 2020. Retrieved 7 March 2021
  12. "Unveiling Nigeria - state". www.unveilingnigeria.ng. Archived from the original on 27 October 2021. Retrieved 26 February 2022.
  13. "Oyo State:The Pace Setter State. News|Discussions|Projects | Yoruba Parapo". ooduafamily.freeforums.net. Archived from the original on 3 June 2021. Retrieved 3 June 2021
  14. C. Michael Hogan. 2009. Painted Hunting Dog: Lycaon pictus, GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg Archived 2010-12-09 at the Wayback Machine
  15. Ibrahim, Abubakar (26 February 2022). "Oyo state". Britannice.com. Archived from the original on 17 February 2022. Retrieved 26 February 2022.
  16. Bascom, William R. (1 August 1962). "Some Aspects of Yoruba Urbanism". American Anthropologist. 64 (4): 699–709. doi:10.1525/aa.1962.64.4.02a00010. Archived from the original on 6 August 2020. Retrieved 28 May 2020.
  17. Ago, Aderonkemiin #nigeria • 3 Years (6 October 2017). "THE IBADAN PEOPLE OF NIGERIA". Steemit. Archived from the original on 6 August 2020. Retrieved 28 May 2020.
  18. Adedapo Olufemi Adeogun1, 2; Popoola2, Kehinde Olajide; Oduola3, Adedayo Olatunbosun; Olakiigbe1, Abiodun Kanmi; Awolola1, Samson Taiwo (18 August 2017). "High Level of DDT Resistance and Reduced Susceptibility to Deltamethrin in Anopheles gambiae, Anopheles coluzzi, and Anopheles arabiensis from Urban Communities in Oyo State, South-West Nigeria". Journal of Mosquito Research. 7. ISSN 1927-646X. Archived from the original on 6 August 2020. Retrieved 28 May 2020.
  19. "Western State, Nigeria (1967 - 1970)". www.crwflags.com. Retrieved 5 July 2024